Chabako at our home

CHABAKO
‘Meanwhile, let us have a sip of tea. The afternoon glow is brightening the bamboos, the fountains are bubbling with delight, the soughing of the pines is heard in our kettle. Let us dream of evanescence, and linger in the beautiful foolishness of things.’

- Okakura Kakuzo

Hoeveel keer ben ik de afgelopen acht weken wel niet in Tsukuba bij de thrift store vlakbij ons huis geweest? Wij hebben er wat van onze tweedehands spullen gekocht zoals onze koelkast en mijn fiets, een theepot, een plant en wat serviesgoed. Met mijn Nederlandse vriendin hebben we er onlangs kimono’s gepast en zij heeft ook een mooie, zijden gekocht en mee naar Nederland gebracht. Met mijn expat-maatje uit Tokio was ik er pas ook weer. Zij kocht een mooie Japanse vaas voor tweeënhalve euro. Elke keer wanneer ik er rondliep zag ik de houten verweerde kist staan met andere spullen er bovenop. Ik bleef me ertoe aangetrokken voelen. De laatste keer maakte ik een foto en stuurde hem naar mijn lief. We gingen in het weekend samen kijken. Hij liet zich overhalen, de kist kostte omgerekend maar vijftien euro. Met Google translate kwam het woord thee eruit op een plakkaat aan de zijkant van de kist. Ook de dame bij de kassa sprak over thee. Het blijkt een heuse chabako te zijn. Een antieke stevige, rechthoekige opberg- en transportkist. Toen Japan zijn grenzen opende voor de wereldmarkt vorige eeuw, werd groene thee één van de belangrijkste exportproducten. Om de delicate thee tijdens maandenlange zeereizen over de hele wereld te beschermen, perfectioneerden ambachtslieden de chabako. Van buiten gemaakt van duurzaam Japans cederhout (sugi) en de binnenkant werd volledig bekleed met vertind ijzer. Hierdoor werd de kist vochtbestendig, insectenwerend en oxidatievrij. We haalden thuis de deksel van de kist er heel voorzichtig af, want er zat een kwetsbare vettig papieren band op de rand geplakt. Ik schrok van de onverwachte glanzende metalen binnenkant. Juist door die specifiek bekleedde binnenkant en de papieren rand kreeg ik een juist antwoord op mijn vraag op Google. Deze theekisten ontstonden al in de negentiende eeuw als een verfijnd vervaardigde houder voor het bewaren en binnenlands transporteren van groene theebladeren. Dat onze theekist antiek is blijkt uit het hout dat door blootstelling aan licht, lucht en theestof donkerder is geworden. Een diepe, warme, grijsbruine tint. Theekisten uit de Meiji-periode (1868–1912) hebben - om de kist extra luchtdicht te maken voor de zeereis - de buitenste hoeken en houtverbindingen vaak afgeplakt. Bij antieke kisten zie je daarom stroken dik, vezelig Japans papier (washi) dat met gefermenteerd persimmon-sap waterafstotend is gemaakt. De oranje persimmon vrucht is trouwens de nationale vrucht van Japan . Nu is het hoogseizoen van deze vrucht. Bomen hangen vol met de knaloranje, zoete vruchten. Het vettige papier is bij onze kist gedeeltelijk weggesleten of verhard. Heel kwetsbaar. Door de opkomende export naar het Westen steeg de productie van deze kisten rond 1900. Oude Meiji-kisten hebben vaak prachtig geïllustreerde, kleurrijke exportlabels, deze labels worden ranji genoemd. Sinds de jaren '50 nam het gebruik van chabako kisten voor thee sterk af door de komst van aluminiumfolie en karton. Daarna werden deze oude kisten vaak hergebruikt in het interieur en soms bekleed met stoffen zoals oude kimono-stoffen. Vanwege hun vochtwerende eigenschappen en omdat traditionele chabako’s makkelijk honderd jaar meegaan zijn ze vandaag de dag nog steeds razend populair voor het droog opbergen van kostbare zijden kimono's, camera-apparatuur of droog voedsel. Via online foto’s waarop ik het patroon van de papieren rand herkende kwam ik erachter dat ónze kist gebruikt werd voor transport van groene thee gemaakt door het bedrijf 'The Motoyama Tea Co'. Het Motoyama gebied wordt beschouwd als één van de plekken waar de theeteelt het vroegst begon. De traditie gaat hier meer dan achthonderd jaar terug. Hun theeplantages liggen op steile berghellingen die vaak in dichte mist gehuld zijn. Deze natuurlijke mist filtert het zonlicht, wat zorgt voor milde theeblaadjes die rijk zijn aan aminozuren. Dit geeft de thee zijn karakteristieke, diepe verfrissend aroma zonder overheersende bitterheid. De thee, meestal verwerkt tot hoogwaardige matcha poeder, heeft een volle, fluweelzachte en licht zoete smaak. Matcha wordt hier al eeuwenlang gebruikt tijdens traditionele theeceremonies. Hoe blij ben ik dat wij eigenlijk ‘per ongeluk’ aan zo’n historische theekist uit het Motoyama gebied gekomen zijn!

Het was een sportief weekend, mijn laatste weekend samen met mijn lief. Op zaterdag fietsten we zo’n zestien kilometer om een landelijke vuurwerkshow bij te wonen dat eigenlijk een wedstrijd was. We arriveerden een klein uurtje voordat het donker werd. Een miljoen kijkers kwamen er op af daarom onze keuze voor een fietstochtje. We stalden ze heel brutaal naast een slootje, ondanks dat de politie ons naar de stationstalling had doorverwezen. We liepen langs het hoge groen naar een rijstveld. Daarachter zagen we het werkelijk prachtige siervuurwerk de hemel versieren. Topplek. We hadden twee campingstoeltjes mee, een fleece kleed en twee dikke vesten voor de koude. Streetfood scoorden we om ons heen. Een bijzondere avond, we genoten enorm. Zondag klommen we met het expat-stel uit Tokio in tweeënhalf uur naar de top van onze Tsukubaberg. De Nyotai piek op bijna negenhonderd meter hoog. Een énorme klim, soms over hoge rotsblokken met handen en voeten. Steile trappen. Drie kilometer lang. Bijna niet te doen voor mij. Ik werd ook duizelig. Tijdens zonsondergang stonden we eindelijk op de top. We zagen de lichtjes van de steden Tokio en Tsukuba aangaan. Er trok een koude wind op. Onze kleding was nat van het zweet. Bij het café op de top kochten we warme chocomel. Vervolgens roetsjten we met een soort cable car langs de berg naar beneden. Beneden bij het shinto heiligdom waren prachtige lampjes aangezet om de herfstblaadjes te benadrukken. Mooie middag met ons viertjes. We sloten de avond thuis af met afgehaalde pizza en een nieuwe afspraak om elkaar weer te zien.

The afternoon was bathed in a warm, golden light

KAWAII
‘You can't always be strong, but you can always be brave—that's where everything begins.’ 

- Kawaii Cat Illustration

Ik liep mijn vaste rondje hard op woensdagochtend en er was dit keer een keiharde wind. Herfstbladeren dansten wild in het rond. Overal lagen afgebroken takken op de weg en uit de boom gevallen dennenappels. Ik was eerlijk gezegd wel blij daarmee, want hier in Japan ruimen hoveniers alles snel op wanneer er wat uit de boom valt. Ik zag ze nu ook allemaal druk bezig maar op de terugweg lukte het me tóch wat dikke takken mee te nemen. Samen met twee handen vol dennenappels en wat extra dennenappels in het zakje van mijn hardloopbroekje. Dit wilde ik al heel lang, maar ik had geen idee hoe ik de hoveniers te snel af kon zijn. Mijn nieuwe Japanse kennis Asuka appte me dat deze harde wind Kogarashi heet dat letterlijk ‘boom-verdorrende wind’ betekent. Het is de eerste gure, koude noordwesterwind van de herfst die de komst van de winter in Japan aankondigt. Jaarlijks wordt de eerst gure wind als Kogarashi Ichigō (Kogarashi nummer één) aangekondigd. Dit trekt koude, droge poollucht over het land. Ik zag letterlijk de herfstbladeren uit de bomen geblazen worden. Hier in Japan is de aankondiging van de eerste kogarashi hét moment waarop de inwoners massaal hun winterjassen tevoorschijn halen en zich klaarmaken voor het koude seizoen. Meestal valt tegelijkertijd de eerste sneeuw ergens in Japan, niet hier in Tsukuba hoor maar berg Fuji kreeg inderdaad een verse sneeuwkap. Het was voor mij een abrupt afscheid van het heerlijke warme, zonnige weer van de nazomer. So far de subtiele overgang tussen de lange zomer en de winter, de herfst is haast ongemerkt voorbij gegaan. Bewust worden van de veranderende seizoenen leert je waarderen hoe dierbaar het huidige moment je is. Het Tsukuba Peaceful festival dat aan de voet van de berg Tsukuba plaatsvond droeg daar ook aan bij. Het was prachtig gelegen op de ruïnes van een oud kasteel. We liepen op gras met de hoge berg op de achtergrond. De herfstzon scheen volop. Een podium met jazz muziek en er werden klasjes yoga om ons heen gegeven. Mijn yogajuf deed dat ook. Natuurlijk waren er allerlei foodtrucks. Mijn lief en ik smulden van taco’s die verrassend veel weg hadden van de authentieke taco’s die we vaak genoeg in Mexico aten. We reden later een stukje verder de berg op en parkeerden niet ver van de Tsukubasan schrijn. De late middagzon leek alles een goudgloed te geven. Het goud van de zomer dat zich nog even vastklampt aan de schors van de bomen voordat de kou invalt. Een zachte melancholische sfeer, een prachtige schrijn in de herfst.

We sloegen dubbel van het lachen,  tranen in onze ogen. Ik moest écht mijn best doen om zachtjes te lachen. We stonden tenslotte in een winkel. Mijn Nederlandse expat-maatje uit Tokio was deze dag bij mij op bezoek en we waren naar een soort tuincentrum gefietst bij mij in de buurt. Bij haar in de grote stad zijn alleen kleine, dure bloemenwinkeltjes te vinden. Binnen lagen de Kerstspullen al tentoongesteld en we vergaapten ons aan al het glanzende spul. Ik zag een Kerstbal in de vorm van een uil en legde haar uit dat de uil de mascotte van onze stad Tsukuba is. Het woord Tsuku is een verouderde, klassieke Japanse naam voor een uil. Ze keek me onbegrijpelijk aan. Bijna elke stad in Japan heeft een mascotte. Van de stad Tsukuba zijn de eerste twee lettergrepen hetzelfde als het oude woord uil. Ik deed het geluid van het Nederlandse ‘Oehoeoe’ na maar dan in het Japans als  ‘Tsoekoeoe’. We schoten in de lach. Elke keer wanneer we er weer aan terugdachten moesten we weer hikken van het lachen. Natuurlijk heb ik deze uil-kerstbal mee naar huis genomen. Zo’n schattig uiltje met grote ogen dat noemen ze hier kawaii wat zoiets betekent als schattig, vertederend. In Japan heb je om de haverklap wel een reden om ‘Kawaii!’ te roepen. Werkelijk overal zijn schattige, vertederende figuurtjes te zien. In winkelcentra staan de schappen vol met Kawaii-spulletjes. Ook grote billboards met reclames adverteren met een poppetje erbij uit de enorme verzameling Kawaii-figuurtjes die Japan kent. Zelfs borden voor serieuze zaken als ziekenhuizen, tankstations, veiligheidswaarschuwingen in liften en deuren van de metro zijn versierd met aandoenlijke plaatjes van diertjes met menselijke trekken. Zo opende ik van de week de app van de bank om ons saldotegoed te bekijken en daar stond zowaar een kuikentje naast met grote ogen. ‘Alsjeblieft!’ dacht ik. Ik vond het best kinderachtig voor een ernstig iets als een banksaldo. Ik dacht terug aan mijn Hello Kitty-gummetjes, -potloden, -etui en -pennen tijdens mijn lagere schooltijd. Mijn eerst schoolagenda van Snoopy op de middelbare school. Het lijkt hier wel of iedere volwassen vrouw aan haar schoudertas zo’n pluchen poppetje heeft hangen, meestal meer dan één. Het heeft denk ik met de Japanse manga en anime te maken. Ik herinner me de tekenserie ‘Alleen op de wereld’ toen ik een jaar of tien was. Mogelijk zijn Japanners gewoon zo geconditioneerd dat fictieve figuurtjes vertrouwd voelen? Ik las ergens dat spullen en reclames er bewust kawaii uitzien als een teken van welwillendheid vanuit het bedrijf. Het is een manier om uit te dragen dat het goede bedoelingen heeft voor de wereld en rekening houdt met gevoelens van anderen. Misschien daarom dat koddige kuikentje naast ons banksaldo? Gestresste en overwerkte Japanners in een samenleving vol gedragsregels schijnen rustiger te worden als ze zo’n koddig zoet diertje zien. Het brengt een ‘alles komt goed’ vibe. Het kan verklaren waarom kawaii in Japan zo belangrijk en zelfs noodzakelijk is. Wellicht dat daarom maid café’s ook zo populair zijn? In deze horecagelegenheden dragen de serveersters vaak anime-achtige kostuums en praten ze met een overdreven hoge, kinderlijk schattige kawaii stem. Ze treden op met J-pop shows.  Even achterover kunnen hangen in je stoel en de grote-mensen stress van de buitenwereld vergeten. Kawaii dingen geven een moment om te ontspannen en te genieten van leuke dingetjes. Ze zijn hier een reminder om ruimte te maken voor de zachtere kant van jezelf en anderen. Ik kijk nu toch anders naar die kinderlijke pluchen figuurtjes aan de schoudertas van een volwassen vrouw. Mijn uil-kerstbal is voor mij niet alleen een symbool voor onze nieuwe woonplaats maar ook voor de hele Japanse kawaii cultuur, én een herinnering aan een plezierig lachmoment.

Fitting kimonos, having fun!

ONSEN
‘Experience the beauties of nature, and in doing so, learn about yourself.’

- Japans gezegde

Mijn Nederlandse vriendin, al bijna twintig jaar, en ik dobberen poedelnaakt in de weldadige warmte van natuurlijk mineraalrijk water opgepompt uit een diepe bron.  We genieten van de serene stilte. Om ons heen hoge cipressenbomen. Japanse cipres of hinoki betekent 'vuurboom'. Het miezert een beetje. We hebben beiden een klein handdoekje netjes opgevouwen op ons hoofd. Het handdoekje mag in geen geval het water raken, pas dan respecteer je de tradities van de onsen helemaal zoals het hoort. Natuurlijk valt die van mij in het water wanneer ik relaxt mijn hoofd naar achter buig… Het is niet mijn eerste fout. Toen we naakt naar de kranen wilden lopen om ons uitgebreid te wassen, zagen we alleen een hoge waterbak met een emmertje ernaast. Met zeep van een wasbak verderop gingen we ons een beetje onzeker wassen. Om daarna om de hoek het werkelijke douchestation te vinden. Wel twintig lage krukjes naast kranen met bij elk hokje grote flessen shampoo, douchegel en conditioner. Een onsen is veel meer dan alleen een warm bad - het is een diepgeworteld onderdeel van de Japanse cultuur met een traditie die duizenden jaren teruggaat. Het woord onsen betekent ‘warme bron’ in het Nederlands. Deze natuurlijke baden maken gebruik van de vulkanische activiteit onder het aardoppervlak. Op de heilige berg Tsukuba is een onsen natuurlijk, maar ook deze waar wij na het buitenbad ons gezicht insmeren met een gezichtsmasker dat naar rozen ruikt.  Achter het muurtje gaan we in een ondiep ligbad liggen met warm water van misschien vijftien centimeter diep. Ons ingesmeerde hoofd rust op een steen. Dat is zó erg lekker. Van het heel warme waterbad werden we beiden na een tijdje een beetje onwel. Binnen is een bad met bubbels die zich langs je lichaam bewegen. De twee lege zitplaatsen bleken elektrische schokjes te geven in je rug…niet fijn. We verplaatsen ons naar een sterke massagestraal. Voordat we van buiten naar binnen in het water stappen moeten we onze voeten wassen met een klein emmertje naast de trap. Eerlijk gezegd was ik wel een beetje zenuwachtig of wij alle rituelen goed zouden doen. Ik voel me toch wat verantwoordelijk als gastvrouw. We hadden een yukata - een licht, comfortabel traditioneel kledingstuk - gehuurd om rustig rond te kunnen lopen om wat te drinken bijvoorbeeld en naar de massagesalon te lopen. De eerste keer voor mij in een onsen was in het hotel waar wij verbleven in april toen we Japan gingen verkennen. Mijn lief was elke dag op pad met nieuwe collega’s en ik ging elke ochtend naar de onsen in m’n yukata. Het enige wat je meeneemt naar binnen is je kleine handdoekje. Als je zoals ik lang haar hebt dan heb je het opgestoken om het uit het water te houden. Onsen’s zijn plekken voor ontspanning, en het wordt zeer gewaardeerd dat je het geluidsniveau tot een minimum beperkt. Dat is een traditie waar mijn vriendin en ik wat moeite mee hebben. We kletsen natuurlijk tóch op zachte toon. Het gebruik van je telefoon is strikt verboden vanaf het moment dat je de kleedruimte binnenstapt. Dit geldt niet alleen voor foto's maken (tóch stiekem gedaan), maar ook voor het even snel checken van je scherm. We hebben het heel goed samen en volgens mij ook goed gedaan. Eenmaal donker worden we opgehaald door onze mannen om op originele tatamimatten, schoenen uit!, met gekruiste benen aan een lage tafel samen te eten. Een mooie afsluiting van een heerlijke en bijzondere dag om elkaar terug te zien in Japan. Ons eerste bezoek uit Nederland!

Mijn lief en ik slenteren over het gezellige bierproef festival voor onze deur waar tientallen kraampjes van bierbrouwerijen staan, foodtrucks en een goede jazzband optreedt. Ook veel hippieachtige kraampjes met tweedehandskleding, oude serviezen en mensen die zelfgemaakte sieraden of essentiële oliën verkopen. Er schijnt een prachtig herfstzonnetje, herfstblaadjes dwarrelen over de grond. We lopen op het plein uit nieuwsgierigheid het cultureel centrum van Tsukuba binnen en stuiten op een internationaal hoekje. Hulp in het Engels als je met vragen zit én ze bieden Japanse les aan. Een uurtje op dinsdagmiddag. Ik stuur later een mail, en prompt is er op dinsdag iemand gestopt en kan ik dezelfde middag nog starten. Ik heb wel twee lessen gemist. Het lesboek mag ik de eerste keer lenen. Ik stap op de derde verdieping het klaslokaal binnen en zie drie grote tafels waar internationale mensen verspreid aan zitten. Ik krijg van de formele meester bij de deur een naamkaartje met mijn naam in Kanji geschreven. Heel mooi. De anderen hebben dat ook dus ik kan niemand’s naam lezen… Ik vraag de mensen aan mijn tafel of ik een hand mag geven en stel me voor. De meester begint de les. Ik ben erg overdonderd door zijn stijl. Hij spreekt alleen Japans en iedereen begrijpt dat ze élk woord na moeten zeggen. Ik versta natuurlijk de bladzijdenummers niet. Ik kijk af bij mijn buurvrouw, en daarna duurt het even voordat ik doorheb dat ze van boven naar beneden aan het lezen zijn, van rechts naar links. Ik mis eigenlijk gewoon alle lesstof. Geen uitleg. Geen warm welkom gevoel. Ik heb gemengde gevoelens: toch nieuwsgierigheid naar de ouderwetse klassikale Japanse stijl van les geven maar ook irritatie dat er geen aandacht is voor leerlingen die niet mee kunnen komen. Ik ben een Maria Montessori aanhanger, met hart en ziel. Onze dochters hebben alledrie dit onderwijs gevolgd. Alle leerlingen in de klas werken op hun eigen niveau. De juf of meester heeft aandacht voor iedereen. Deze meester laat mij verzuipen terwijl hij maar rijtjes blijft opdreunen. We krijgen een blad met ruitjes met geschreven karakters erop en de bedoeling is kennelijk dat ik op de juiste manier de karakters eerst overtrek en daarna nateken. Net als kleuters, maar niet in zand (Maria Montessori methode). Wat de  betekenis is van zo’n karakter, werkelijk geen idee! De Indiase vrouw naast mij fluistert in mijn oor dat ze me na de les alles zal uitleggen. Ik voel me niet op m’n plek in dit beginnersklasje. We krijgen na de les een schattig roze bloemstempeltje achter onze naam dat we aanwezig zijn geweest. Precies dat, aanwezig zijn geweest. Ik heb geen aansluiting gevoeld tussen alle mannen aan mijn tafel die alles mee opdreunden. Allemaal techneuten uit Iran, Pakistan, Bangladesh en mijn buurvrouw dus uit India. Ik heb moeite hun Engels met zwaar accent te verstaan. Na de les ben ik samen met mijn Indiase klasgenote mijn lesboek gaan kopen bij een dichtbijgelegen boekenwinkel. Ik wil het nog een kans geven doorzetter als ik ben. Ik heb zoiets als taalles nodig om te wortelen hier. Contact met ander nieuwkomers. Mijn klasgenootje en ik hebben WhatsApp en onze gedeelde frustratie uitgewisseld. We fietsen volgende week na de les samen naar een goedkope supermarkt dat zij kent bij haar in de buurt. 

Announcement of Hiroshige's exhibition

HEILIGE KALLIGRAFIEËN SPAREN
‘Japan never considers time together as time wasted. Rather, it is time invested.’ 

- Donald Richie

Toen we in Tokio weer boven de grond kwamen stopten we eerst even om wat te drinken, een plak zelfgebakken bananenbrood in het zonnetje tot ons te nemen en om ons heen te kijken. Vandaag is een feestdag in Japan. Er zijn hier zestien officiële feestdagen. Dag van de zee, dag van de bergen en ook dag van de herfst of lente spreken mij persoonlijk erg aan. Daar krijgen alle werknemers een vrije dag voor, bijzonder toch? Ook voor herdenken van overleden familieleden of om de verjaardag van de keizer te vieren. Vandaag is dag van de sport, ter nagedachtenis aan de Spelen van 1964 en ter bevordering van een actieve levensstijl. Het nationaal museum van Tokio dat normaal gesloten is op maandag is deze dag speciaal open. Er is een tijdelijke tentoonstelling van de Japanse kunstenaar Hiroshige waar wij een kaartje voor kopen. Zijn werken komen uit de Edo periode en daar ben ik erg door geïntrigeerd. De tijd dat Japan zijn grenzen gesloten hield, behalve voor Nederland dan, van 1603 tot ongeveer 1850. Het was een tijd van tweehonderdvijftig jaar vrede, strikte controle door het leger en culturele bloei met theater, gedichten en schilderkunst. Het dagelijks leven hing sterk af van de sociale klasse waarin je werd geboren. Tokio groeide uit tot een wereldstad omdat mensen erheen kwamen voor werk. Met op haar hoogtepunt meer dan een miljoen inwoners, nu trouwens rond de veertig miljoen… Ik zie het traditionele Japan voor me met theeceremonies in theehuizen, mooie ronde bruggen, geisha’s op straat, een vismarkt, tempels en schrijnen, sakebrouwerijen, zeekades met karren en zicht op boten en smalle donkerhouten rijtjeshuizen met sierlijke gevels en gedeelde waterpompen. Dat was ook terug te zien op de werken van Hiroshige. Hij werkte samen met een meester-houtsnijder en een drukker. Laatste bracht handmatig pigmenten op waterbasis en rijstlijm aan op de houten blokken. Met een speciaal werktuig werd het vochtige moerbeipapier op het hout gedrukt. Kleur voor kleur. Traditionele ukiyo-e houtsnedetechniek. Echt indrukwekkend als je de details ziet op zijn schilderijen. We hebben nog andere zalen in het museum bezocht zoals die van de theeceremonie dat ik ook heel interessant vind qua ongekende mindfulness waarmee thee gemaakt en gedronken wordt. Een zaal over de komst van het Boeddhisme in de zesde eeuw naar Japan. Via China en Korea. Buiten slenteren we langs de rustige houten tempel Kaisan-do waar wij op sokken binnen gaan kijken en het befaamde stempelboekje (goshuincho) kunnen aanschaffen. In het harmonica gevouwen boekje verzamel je kalligrafieën van heilige tempels en schrijnen. Een monnik of priester schrijft met zwarte inkt de naam van de tempel en de datum in kalligrafie, en zet daar unieke heilige, rode stempels overheen. Soms liggen op-maat-gemaakte briefjes al klaar die je in je goshuincho kunt plakken, uiteraard achterin beginnen. De allerlaatste bladzijde (in Japan de eerste) sla je trouwens over, want daar zou je de kalligrafie van de Ise schrijn - de meest heilige en spiritueel belangrijkste plek - kunnen ontvangen. Deze plek is het absolute spirituele hart van Japan en de kalligrafie hoort dus op de eerste bladzijde van het boekje. Met ons boekje vol heiligheid slenteren we per ongeluk door de Kappabashi straat, ook wel Kitchen Town genoemd. De straat is vandaag gesloten voor verkeer. Veel kookwinkels hebben hun afgeprijsde spulletjes buiten hun winkels gezet. Ook wij kopen er mooie eetborden voor een prikkie. We blijken niet ver van de grote Sensō-ji tempel vandaan te zijn dus daar halen we nóg een kalligrafie op. Helemaal opgeladen met energie pakken we de metro terug naar huis. Een heerlijke dag samen die ik écht nodig had na een oersaaie periode zonder internet.

Er is iets waar ik werkelijk helemaal niets van begrijp. Hoe langer ik hier in Japan woon hoe raadselachtiger het wordt voor mij. Ik ben al gewend aan de kleine kookspulletjes die men hier gebruikt. Ik heb een piepklein ovenschaaltje, bakblikje, beslagkommetje en maatbekertje waar ze overigens niet in grammen maar in cups meten. Volgens mij is de reden van ieniemienie dat niks ruimte mag innemen, standaard ruimte tekort. Ik ben ook al gewend dat ik elke week naar de pinautomaat loop om weekgeld op te halen. Hier wordt overal nog contant betaald. Mijn Nederlandse portemonnee is er helemaal niet op ingesteld om zoveel opgevouwen geldbiljetten te bevatten, en al helemaal niet die grote hoeveelheid aan muntjes! In huis voel ik me inmiddels heel gelaten over alle metaalkleurige stickers met Japanse teksten. Naast en op elke kraan, op de afzuigkap, op het gasfornuis, op de toiletbril, op de waskom en ook de badkuip zit volgeplakt. Overal stickers, prima. Waar ik me wél aan stoor in huis zijn de LEDschermpjes. Eén in de huiskamer waar we de voordeur op kunnen zien. Eén in de badkamer waar je diverse afzuigsystemen mee kunt instellen. Nog één in de douchecel waar je temperatuur van het badwater kunt aanpassen en de temperatuur van de douchecel zelf om natte handdoeken te drogen bijvoorbeeld. Op de deur van de koelkast branden rode, blauwe en groene lampjes. In de keuken hangt een LEDschermpje met de temperatuur van het water. Op de toiletpot zitten brandende lampjes voor de warmte van de toiletbril en aan de muur wederom een heel apparaat met knoppen voor billen wassen, sterkte van de straal en ook sterkte van het doorspoelen. In de nacht lijkt het hier in huis wel een kermis zoveel gekleurde lampjes. Ik heb met dik papier wat schermpjes afgeplakt. De zon komt hier al voor vijf uur in de ochtend op. Licht is hier in huis wel een ding. Maar waar ik dus tot nu toe werkelijk niks van snap is aan welke kant van het pad ik moet fietsen. Zo verwarrend! Volgens mij weten de Japanners het zelf ook niet. Het is vaak een kwestie van oogcontact met de andere fietser wie aan welke kant passeert. Slalommen om de voetgangers heen. Zo onveilig. Hetzelfde geldt voor de trappen in de metrostations. Het schijnt per stad te verschillen. Écht heel storend vind ik echter het niezen wat mannen hier on-ge-lo-fe-lijk hard doen. Echt niet oké. Hier wordt het snuiten van je neus in het openbaar beschouwd als onhygiënisch en storend voor de mensen om je heen. Opvallend genoeg is het ophalen van je neus dan weer wel fris en net als keihard niezen, wél geaccepteerd.

With care repairing the cracks with gold...

KINTSUGI
‘Beoordeel me niet op mijn succes, maar op het aantal keren dat ik ben gevallen en weer ben opgestaan.’

- Confuscius

Ik kom uit het Tokiose metrostation, gelegen naast een grote tempel, naar buiten en zie mijn Nederlandse maatje waarmee ik deze ochtend naar een workshop ga niet bij de uitgang staan. Ik zag wél ongelooflijk veel Westerse toeristen. In Tsukuba zie ik nooit toeristen. Later blijkt dat mijn maatje uit een heel andere uitgang is gekomen dan ik. We zien elkaar voor de deur van onze les vandaag. We hebben een les in Kintsugi wat ‘gouden verbinding’ betekent in het Nederlands. Het is de Japanse kunst van het repareren van gebroken keramiek met goudkleurige lak. De Kintsugi filosofie is een eeuwenoude Japanse traditie die in de vijftiende eeuw ontstond. De barsten worden niet verborgen, maar juist geaccentueerd. De breuklijnen worden onderdeel van het ontwerp, waardoor het voorwerp een unieke schoonheid krijgt. Kintsugi wordt met name geassocieerd met aardewerken voorwerpen uit de Japanse theeceremonie. Vóór het ontstaan van Kintsugi was het gebruikelijk om gebroken kostbare keramiek te repareren met metalen nietjes. Hiervoor werden kleine gaten geboord aan weerszijden van de breuk. Kintsugi werd ontwikkeld op last van een shogun, een Japanse opperbevelhebber. Chinese ambachtslieden hadden zijn gebroken Chinese theekom, een cadeau uit China, met metalen nietjes gerepareerd. Hij was niet tevreden met het resultaat. Hij droeg daarom Japanse ambachtslieden op om een fraaier alternatief te bedenken. Zij stelden gouden lijm voor, een op dat moment zeer populaire Japanse lak. Kintsugi werd uiteindelijk zo gewaardeerd door verzamelaars, dat sommigen naar verluidt kostbare stukken opzettelijk braken om deze nieuwe methode toe te laten passen. Dat werd eigenlijk bij mij ook gedaan: naast de twee barsten in mijn schaaltje uit Daigo maakt juf Mai-kui er met een nijptang een breuk in. Ze twijfelde wel even want ze vond het schaaltje erg mooi. Ik ook. Ik lijm de twee gebroken stukken aan elkaar met twee secondelijm en daarna begint mijn kunstzinnige bijdrage. Met een soort bruine lak maak ik de breuk en barsten mooier door een strak lijntje, of zoals in mijn geval met een paar bloemetjes erbij. Ik schrijf zelfs de datum op de onderkant van het schaaltje. Tijdens het drogen vertelt juf Mai-kui dat wabi sabi in belangrijke mate bijgedragen heeft aan de waardering van Kintsugi. Deze van oorsprong boeddhistische filosofie benadrukt de schoonheid van imperfectie en vergankelijkheid. Sporen van gebruik dragen bij aan de waarde van een object of mens. Breuken, littekens en imperfecties maken het leven juist waardevoller en mooier. Op zo’n breekmoment lijkt alles gebroken. Maar wat als die breuken niet het einde betekenen, maar juist het begin van iets waardevols? De breuken en barsten in ons maken ons niet minder waard. Integendeel, ze maken ons uniek en authentiek. Elke kras vertelt een verhaal van overleven, groei en veerkracht. Wel erg van toepassing op de littekens in mijn hals, op mijn linkerarm en op mijn tong. In plaats van onze wonden te verbergen, nodigt Kintsugi ons uit om ze te eren. Om ze met goud te vullen en te laten zien ‘Kijk, ik heb dit doorstaan. Dit is wie ik ben geworden.’ Het moment waarop je goud toevoegt aan je breuklijnen is het keerpunt. Wat eerst een lelijke barst leek, wordt nu een gouden ader die jouw kracht laat zien. Het omarmen van imperfectie. Je bent niet kapot. Je bent opnieuw gevormd. Mooier. Wijzer. Sterker. Poeh! Het leven is rommelig, met barsten en scheuren. Kintsugi herinnert mij eraan dat juist in onze imperfectie schoonheid schuilt. Niet onze foutloosheid verbindt, maar onze kwetsbaarheid. Hoe symbolisch en waardevol is dit schaaltje met gouden breuklijntjes voor mij geworden, gekregen van een klein Japans oud vrouwtje in de bergen?

Zomaar midden op ‘n donderdag stopte onze WiFi ermee. Ik kon niks meer thuis. Geen TV, niet op de iMac werken, niet op mijn iPad of mobiel en geen muziek luisteren. Na een uurtje geduldig wachten liep ik naar buiten, de galerij op, want ik dacht dat ons hele gebouw geen internet had. Ik sprak een bewoner aan die op weg was naar zijn appartement. Godzijdank sprak hij Engels. Zijn appartement had wél WiFi, het probleem lag dus bij ons. De moed zakte in mijn schoenen. Hij wilde wel mee naar binnen, schoenen uit natuurlijk, en ik haalde mijn voorraadkast leeg want daarachter op de bovenste plank stond de router. Hij vroeg om het internetcontract, die ik gelukkig wist te liggen en hij belde met het bedrijf. Ze hadden bewust internet uitgezet. Mijn handen sloeg ik voor mijn mond, dit betekende sowieso problemen. Die arme man liet ik naar huis gaan. Mijn lief belde op weg naar huis ons makelaarskantoor en de volgende ochtend stonden er twee identieke makelaartjes voor de deur. Schoenen uit, met de punt naar de voordeur, ze hadden hun eigen slofjes meegenomen. Ik deed via de vertaal app mijn verhaal. Zij belden ook naar het internetbedrijf en hoorden hetzelfde verhaal. Ik had inmiddels twee Japanse mails gekregen van het bedrijf. Ik begreep dat ik mijn paspoort moest uploaden en een pincode invoeren. Gelukkig wilde de makelaar me hierbij helpen. Vervolgens bleek de router stuk te zijn. Oh my oh my! Ze waren inmiddels dik een uur in huis dus ik bood ze thee aan - wat ik heel erg spannend vond want wat is hier de gewoonte? Ik had twee mooie theekopjes uit Daigo dus die vulde ik met heet water en legde er jasmijn theezakjes naast. Daar ging mijn goede bedoeling mis. Ze keken me hulpeloos aan. Ik legde wat onzeker uit dat ze het zakje erin moesten doen en als het sterk genoeg was eruit halen met het lepeltje en op het schoteltje leggen. Dit hadden ze nooit eerder gedaan… Wij moesten wachten op telefoontjes. Ze bleven nog heel lang, communicatie met handen en voeten en de vertaal app. Toen ze uiteindelijk vertrokken, las ik op de mobiel van de makelaar dat de thee heel erg lekker was. Ik zei een paar keer Sumimasen (sorry), Arigatō (bedankt) en ook Dōmo arigatō (heel erg bedankt) bij de voordeur en boog erbij. Zij bogen ook. Het zou vier lange, doodsaaie dagen duren voordat we weer internet thuis hadden.

Tsukimachi Falls | Daigo

ZWARTE BEREN
‘Alles is een beweging van energie; wie stil wordt, voelt de stroom die alles verbindt.’

- Zen gezegde 

Het is sowieso het hele jaar door belangrijk om bewust om te gaan met je mobiele telefoon en in beweging te blijven, toch geeft tijdens de herfst écht persoonlijk contact me een boost. Ik heb nog nooit zoveel tijd met mijn mobiel doorgebracht als hier in Japan. In Nederland ben ik bewust offline wanneer ik de deur uitga. Ik ben er niet. Hier staat mijn mobiel altijd aan, altijd bereikbaar. Dit weekend gingen we twee dagen bewegen in de natuur. Mobiel alleen mee als fototoestel. Naar de bergen in de buurt van stadje Daigo zo’n twee uur rijden vanaf ons huis. Wandelschoenen aan, regenjassen gekocht en zelfs een dagrugzak met een regenhoesje. Op alles voorbereid. Samen het bergavontuur aangaan en daarmee endorfine en dopamine aanmaken, geluksgevoel! Aan het eind van een bloedhete zomer trekt er een zucht van verlichting hier over Japan. Het is maandenlang vochtig en benauwd geweest en eindelijk is het weer nu prettig om naar buiten te gaan. In de herfst lijkt de natuur mensen uit te nodigen om weer eens langs te komen. De bladeren van de Japanse esdoorn verkleuren waardoor soms hele bossen of bergen ineens rood kleuren. Ook onze eigen berg Tsukuba! Het fenomeen van de verkleurende herfstbladeren staat in Japan bekend als momiji. Dat is dit jaar pas eind november gepland, voor dit fenomeen waren we dus twee maanden te vroeg. We reden langs beboste bergen, laatste stuk slingerend langs lichtblauwe rivier Kuji op weg naar de hoge Fukuroda waterval. Deze is maar liefst honderdtwintig meter hoog en het water klettert met een enorme snelheid op de zwarte rotsen. Je komt er via een donkere tunnel van een paar honderd meter en ineens sta je naar schitterend wit glinsterend vallend water te kijken met volop zonnestralen er bovenop. Een hevig kabaal van kletterend water. Waterdruppels in de lucht. Volgens mij viel mijn mond open. We waren er express vroeg zodat het panoramadek zo goed als leeg was. Amper andere bezoekers. Later zouden bussen vol toeristen uit Tokio arriveren. Wat een cadeau was deze sensatie van de natuur! Na hevige zomerregen verdubbelt het volume water en daarom was het echt luidruchtig. We liepen naar een lift waar we de immense waterval van een grotere hoogte konden aanschouwen. Vervolgens liepen we over een hangbrug van planken over de rivier langs de waterval naar de berg waar we een flinke wandeling maakten. We dachten dat we op weg waren naar de summit van de Tsukiore berg maar dat bleek later een ruïne van een kasteel te zijn. Nauwelijks andere wandelaars, mijn lief liep regelmatig met z’n hoofd in een spinnenweb. Verlaten bospaden. We hadden over rotsen geklommen met hulp van een touw of ons over enorme boomwortels steil omhoog getrokken via een touw. Megahoogtes beklommen over ellenlange stenen trappen en nu bleek dat we verkeerd gelopen waren… Met recht een verkenningstocht. Weer terug en vanaf de hangbrug een steile metalen trap omhoog geklommen. Vervolgens wederom superlange stenen trappen. Uiteindelijk kwamen we bezweet en puffend bij de hoogste top waar we genoten, een foto maakten van het uitzicht en daarna neerploften voor water en een handje pinda’s. Terug beneden leek het ons leuk om streetfood als lunch te bestellen naast de rivier. We zagen diverse barbecues waar gezouten complete vissen op een stokje gespietst waren maar ook stokjes met stukjes Okukuji vechthoentjes in sojasaus, de lokale specialiteit. Ook stokjes met drie balletjes zoete plakrijst. Heerlijk! We kregen kopjes groene thee in schattig porselein erbij geserveerd. Na de lunch bezochten we de Boeddhistische tempel Eigenji op een berg in Daigo. Langs het pad was het met Japanse esdoorns begroeid. Sommige bomen begonnen net wat herfstig rood te kleuren in de zon. Mooi vredige plek met prachtige Japanse tuin. Een vijver met koi karpers. Onze Airbnb was gelegen in de bergen bij Daigo. Met een grote, stille tuin waar een antieke, charmante Citroënbus geparkeerd stond waar al het serviesgoed in stapels klaarstond voor de bediening. Overal slingers met lampjes. Leuke bohemian vibe. Een eigen mini onsen. Even wat boodschapjes bij de Seven-Eleven gehaald en daarna…relaxen op het terras met de beentjes omhoog. We aten in de avond bij een knus restaurantje met welgeteld drie tafels, gerund door een senioren koppel. De kok stopte zoveel liefde en aandacht in elk gerechtje op de barbecue. Ik had een vijf gangen menuutje met een heerlijke kleine salade, kipspiesjes in diverse smaken, een gepocheerd eitje met sojasaus, twee stukjes gepofte zoete aardappel en appelsap van een lokale appelboomgaard. Geen rijst, heel bijzonder. Hij nam alle tijd voor élk spiesje, voor de presentatie op het bord en ook voor ons. Ik mocht een punaise op de wereldkaart, op Nederland prikken. Wij waren de eerste Nederlanders in zijn zaak. Zo vertederend.

We zaten zo lekker in stilte buiten, ik voelde me heerlijk senang. Tussen de appelbomen, in een prachtige boomgaard. We hadden hier beiden nog uren kunnen zitten. Met een kopje groene thee van een theeplantage hier vlakbij, stukje citroengras in de thee. Zondagochtend gingen we naar de Tsukimachi waterval vlakbij Daigo. Heel bijzonder, want we konden er achterlangs lopen. Het water viel namelijk over een overhangende rotswand. Het water bracht geluk lazen we. Het soba restaurant pal naast de waterval kookte hun noedels in dit water, geluk van binnenuit. Wij dronken daar een glas lokale appelsap en groene thee op het terras. Met uitzicht op de waterval. Toen we terug wilden lopen kwamen we langs een geweldige kringloopwinkel. Ik houd daar zó van! Zoveel Japanse serviezen, ik moest me écht inhouden. We hebben eierdopjes gekocht, wat eigenlijk sake bekertjes zijn. Uiteindelijk kregen we ze cadeau samen met een oud prachtig schaaltje met twee scheurtjes erin. Buiten viel ik namelijk als een blok voor een mosterdkleurige grote plantenpot met een natuurtafereel erop getekend. Dit was een heel goede verkoop voor ze. Het schaaltje met scheurtjes was precies wat ik zocht, want ik wil de scheurtjes met goudverf repareren zoals ze dat in Japan doen. Kintsugi. Natuurlijk gingen we verderop appels plukken waar deze regio zo om bekend staat. We aten dus in alle stilte warm appelgebak voor lunch, in de boomgaard. Een fles appelsap en zak appels mee naar huis. Onderweg hadden we het over het berenbelletje van ‘n wandelaar op de berg. Ik las dat juíst op de berg waar wij liepen zwarte beren gespot zijn! Ook in het stadje Daigo zelf. Oh my god! Wat hadden we moeten doen bij een encounter dan? Je zo groot mogelijk maken met je jas wijd open of armen in de lucht. Langzaam naar achter lopen en de indrukwekkende beer ruimte geven om te ontsnappen. Bij een aanval juist als dood op de grond gaan liggen.  Gauw op zoek naar een berenbelletje dus! 

Colors of a Japanese fresh meal

JAPANSE METRO
`Japan could provide an obsession for a lifetime and never leave you bored.`

- Pico Iyer

We waren elkaar voor het eerst aan ‘t leren kennen in het restaurant van IKEA op de zevende verdieping van het pand. Net naast het drukke Shibuya kruispunt gelegen in hartje Tokio. Zij stond naast de lift op me te wachten en ze vertelde me later dat het voelde alsof de schuifdeuren op Schiphol steeds openden. Elke keer wanneer de liftdeuren opengingen was ze benieuwd of ik eruit stapte… Heel spannend allemaal. Ik zou deze donderdag eigenlijk thuis doorbrengen. Lekker rustig in mijn veilige nestje. Misschien een brief schrijven of fotoalbum bijwerken. Tot mijn lief halverwege de ochtend vroeg wat mijn plannen waren voor de dag en waarom ik niet mee ging naar Tokio. `Uh, waarom niet?` Ik liep nog even naar het postkantoor om een brief te posten en toen ik terugkwam stond mijn lief al klaar. Ik pakte snel mijn mobiel, mijn schoudertas, flesje water en iPad waar mijn luisterboek opstaat en liep met hem mee naar het metrostation. Tijdens de rit zag ik pas dat de batterij van mijn mobieltje voor de helft al leeg was. Helemaal niet handig, want ik leef momenteel samen met Google Translate en Google Maps… Bovendien staat mijn Japanse OVkaart op m’n mobiel. Ik kan niet weer riskeren dat de poortjes niet werken. Ik ging dus heel spontaan - zonder veel na te denken zoveel was duidelijk - mee naar de hoofdstad. Ik had bedacht drie haltes verder te rijden dan mijn lief en IKEA te bezoeken. Ik heb sinds de zonsverduistering afgelopen zomer WhatsApp contact met een Nederlandse vrouw die, net als mijn lief, ook sinds juni in Tokio woont. Ik zou de vrouw daar kunnen ontmoeten voor een kop thee bedacht ik me. Ik stuurde haar in de metro een berichtje en ze zei net zo spontaan als ik dat ze dat leuk zou vinden. Én ze nam een oplader voor me mee. Zo komt het dat ik met haar aan een klein tafeltje zit midden in het restaurant beiden met een beker vlierbloesemlimonade en ik een Zweeds taartje. Ik luister naar haar verhalen terwijl mijn mobiel ergens bij de muur aan het opladen is. Ineens hoor ik het geluid van mijn mobiel keihard door het restaurant schallen! Ik sta op en ren erheen. Ik cancel het groepsgesprek van mijn dochters. Zo, de rust is wedergekeerd. Klein beetje schaamte. In Japan staan alle telefoons op stil. Ik heb nog nooit een beltoon gehoord. Er wordt niet in het openbaar getelefoneerd. Wat vreselijk dat ik dit nu mee maak, met haar in een vol restaurant. Beginnersfoutje. We moeten er ook wel om lachen. Zij vertelt me dan ook dat je bij de 7-Eleven, die zowat op elke hoek zit hier, heel goedkoop een opladertje kan kopen. Zij heeft zelfs een fysiek OVpasje gekocht op een groot station in Tokio. Voor noodgevallen. Handig. Ik ben hier nu tweeënhalve week. Twee dingen geleerd; nooit de deur uitlopen zonder m’n telefoon op stil te zetten en áltijd met een volle batterij vertrekken. Ik kán namelijk gewoon niet in Japan zonder werkende mobiel komen te zitten. De middag verliep verder heel relaxt. We bleken veel overeenkomsten te hebben zoals vrijwilligerswerk in Nederland, poesjes thuis, studerende kinderen en een huis achtergelaten. We waren precies zo vergeetachtig. Wat een feest van herkenning! Op de terugweg in de metro maakten mijn lief en ik nóg een beginnersfoutje. In de spits is de voorste coupé van de metro alleen voor vrouwen bestemd. De metro zit dan zo volgestouwd met mensen dat het veiliger voelt met alleen vrouwen tegen je aangedrukt. Na het optrekken keken we om ons heen in het bepakte rijtuig en viel het ons pas op dat er alleen vrouwen waren… Vervolgens werd het omgeroepen. Heel ongemakkelijk ritje. De eerstvolgende stop eruit gesprongen en in een andere wagon ons erbij gepropt met mijn volle IKEAtas. Uiteraard was dat een coupé met alleen mannen, alle vrouwen waren ernaast ingestapt. De volgende dag stond er al een afspraakje in de agenda om te eten met het Nederlandse koppel. Dat was een gezellige avond, leuke klik, voor herhaling vatbaar.

Rustgevende yoga flow werkt voor mij als een filter dat storende elementen in de lucht tegen houdt. Yoga in de ochtend zorgt ervoor dat ik de dag ontspannen en langzaam begin. Even een momentje op de mat inchecken bij mezelf. Nu ik de yogalessen in Breda online volg en ze door het tijdsverschil bij mij eind van de middag pas plaatsvinden start mijn dag helaas dus niet meer zo vaak met inchecken bij mezelf. Mijn yogajuf uit Breda die jarenlang elke vrijdagochtend lesgaf en voor mij een grote rol speelde toen ik op mijn meest kwetsbaar was, stopte er vorige week mee. Dat gaf mij een duwtje in de rug om hier in Tsukuba een yogales op vrijdagochtend te vinden. De herfst gaat nu starten. Tijd om meer naar binnen te keren. Ik heb een soort Aziatische eikeltjes op mijn hardlooprondje gevonden die in een kastanjeschilletje zitten. Voor mij het sein dat de herfst in aantocht is. Ook hier kleurt het blad mooi naar oranje en bruin. Vooral op onze berg is dat goed te zien. De rijstvelden kleuren naar goud. Vanmorgen liep ik in zeven minuten door een parkje aan de voorkant van ons gebouw naar een piepklein yogastudiootje. Yogalessen in Engels gegeven door twee yogaleraren Zhenya uit Rusland en Marko uit Servië. Mijn proefles was bij Zhenya en ik was benieuwd wat voor mensen er zouden komen. Zhenya zat op haar mat toen ik naar binnen stapte en er lag één yogamat tegenover. Voor mij. Het bleek een privéles. Het was een heerlijke les. Startend met ademhalingsoefeningen, gevolgd door fijne yogahoudingen en een heerlijke savasana ondersteund door blokken en een bolster. We hebben lang gekletst na de les. Zij is hier tien jaar geleden als masterstudent gekomen. Verliefd geworden, getrouwd met een Oekraïense man en hier een gezinnetje gestart. Ze liet me voelen dat ik niet alleen ben die hier in Japan worstelt met `reading the air`. Ik sta buiten mijn huis continue ‘aan’ om te observeren, waar te nemen en dingen op te pikken. Zhenya en ik kennen elkaar niet, maar wij herkenden wel iets in elkaar. Omdat wij beiden weten hoe het is om te zwemmen in donker water. Zij bouwde deze studio voor een gemeenschapsgevoel. Gezamenlijkheid. Internationals. Ze nodigde me uit voor een yogafestival aan de voet van de Tsukuba berg. Ik ga gewoon meedoen met dit soort lokale dingen, het helpt me om wortels te laten groeien. 

Kamiiso-no-Torii | Aorai Beach

ONZE EERSTE TYFOON
`On the crags of the wild shore, the moon shatters and scatters. Yet the retreating waves, gathering it back together, return as one.`

- Tokugawa Mitsukuni

Japan. Het land telt bijna zevenduizend eilanden. Niet verbazingwekkend dat het land dus heel afwisselend is. Zóveel te ontdekken. Allereerst in Tokio zelf dat voor ons misschien het meest voor de hand ligt. Alleen maar een rit met de metro. Het hoofdkantoor van mijn lief staat daar. We zijn er al eerder geweest tijdens ons ontdekkingsreisje van een week in april. Tokio zal zeker flink aan de beurt komen. Nu gaat mijn aandacht uit naar de staat waar wij wonen. Ibaraki. Een staat met volop bergen en watervallen, maar ook stranden aan de Stille Oceaan. De opties lijken eindeloos… Ik vind het niet meevallen om reisplannetjes te maken. Gewoonweg teveel keuze! Gelukkig hebben we drie jaar de tijd om er hier op uit te trekken. Heel dankbaar voor. Ik wil beginnen met een reisplannetje om dit weekend eens buiten de stad te kijken. Niet te ver weg. Ook een reisplannetje om een weekendje in oktober er eens samen op uit te trekken in de herfst. Ik denk aan bergwandelingen in herfstkleur. Ik had mijn lief twee prachtige reisboeken gegeven toen hij vertrok, één van Tokio en één van Japan. Ik had vandaag een stoel op het balkon gezet en was gaan bladeren in het reisboek van Japan. Werkelijk prachtige reisfoto`s wat me deed duizelen. Alles is zo aantrekkelijk en te bereizen, waar gaan we het eerst een kijkje nemen? Ik koos voor het dichtstbijzijnde strand vanaf Tsukuba en daar kwam Oarai Beach uit, een klein uurtje rijden in de de auto. We vertrokken zaterdagochtend. Bewolkt maar toch vijfentwintig graden. We reden over tolwegen langs groene bergen naar de kust. Het strand bestond uit best grote kiezels, aangespoeld hout en ook bamboestokken. Heel hoge, woeste golven. Geraas van het rollende water over de kiezels. We liepen met onze schoenen langs de waterlijn, blote voeten te pijnlijk. In de verte zagen we een torii uit de Stille Oceaan steken. Een torii is een traditionele poort die de ingang markeert van een Shinto-heiligdom. Deze bijzondere poort op een rotsrif markeert de exacte plek waar twee Shinto-goden op aarde zijn neergedaald. Ik legde de torii vast tussen de woeste golven van de oceaan. Achter de poort (achter ons) was een stuk hoger een schrijn gelegen die in 856 ooit was gesticht. We beklommen de hoge trap vanaf het strand en trokken eenmaal boven beiden een wens uit een bak met kleine zakjes waar een mooie glazen kraal in zat én een wens op papier. Na een rondje liepen we de heuvel af terug naar de kust waar we op de vismarkt terecht kwamen. Er waren natuurlijk wat authentieke restaurantjes met superverse vis. Bij de laatste waar we binnen gingen kijken moest je de rauwe vis, schelpdieren en inktvissen op een metalen schaaltje leggen, laten wegen en betalen en daarna buiten roosteren op kleine tafelbarbecues. Wij kozen toch maar voor een restaurant waar geserveerd werd. Ik had een heerlijke tonijnschnitzel besteld en mijn lief had een enorm kleurige mix van rauwe vis en inktvissen. Een kleurenspektakel op zijn bord en zeer smaakvol. De dag erna ontvingen we bericht dat `disaster typhoon` Dujuan rakelings langs de kust van Oarai zou scheren. Bij ons thuis, in Tsukuba, mochten we maandagmiddag en -avond niet naar buiten vanwege zeer zware windstoten en regen. Losse spullen op ons balkon moesten naar binnen of vastgemaakt. Gordijnen gesloten want deze houden rondvliegend glas tegen. Winkels konden onverwachts sluiten dus we moesten water, eten, een zaklamp en een powerbank in huis halen. Eventueel het bad vol laten lopen met water om het toilet te kunnen blijven doorspoelen als watervoorziening weg zou vallen. De mensen die aan de voet van berg Tsukuba wonen moesten maandagmiddag evacueren. Kans op modderstromen. Heel serieus allemaal. De wind suisde door kieren in ons huis. Regenwater stroomde over de straat onder ons balkon. Er is ons niks heftigs overkomen, gelukkig.

Wat misschien nog meer duizelingwekkend is dan reizen in Japan, is het afval. Het afval wordt zeer streng en gedetailleerd gescheiden in maar liefst tientallen categorieën. Ik had al voor de zomer op Facebook een wit torentje met drie plastic laden voor het scheiden van afval gekocht. Toen mijn lief hier kwam wonen kreeg hij een dik pak papier, een soort recycle handboek, met alle regels van afval in Tsukuba. Met name de regels met duidelijke plaatjes van voorbeelden die hier in ons gebouw gelden begrepen we goed. Vlak naast de lift zit een schuifdeur en daarachter is een schone, bijna klinische ruimte voor het scheiden van afval. Er is een plank opgehangen en boven elk plekje hangt een bordje met Japanse tekens. De ruimte is alleen voor onze galerij. Iedereen legt er zeer goed geordend en schoon verpakt hun afval weg. Dus karton is mooi plat gemaakt en wordt op een stapeltje bij elkaar gelegd. Ander oud papier zoals folders maar ook platgemaakte, opengeknipte karton pakjes yoghurt of melk, die eerst schoongemaakt zijn onder de kraan èn gedroogd!, worden in een met touw dichtgeknoopt pakketje supernetjes opgeruimd. Pet flessen worden ook, zonder dop, netjes verpakt in een dichtgeknoopte zak en bij elkaar gelegd. Zelfs glas, schoongemaakt zonder deksel, peertjes en aluminiumfolie wordt in een dichtgeknoopt zakje neergelegd op het daarvoor bestemde plekje voor niet-brandbaar vuil. Er staat een schoon emmertje op de plank om je oude batterijen in te doen. In ons witte torentje in de keuken is de bovenste lade, waar een speciale doorzichtige zak met rode letters in moet, bestemd voor afval dat verbrand kan worden zoals groenteafval, textiel en papiersnippertjes. De middelste lade is voor plastic afval. In de onderste lade zit een zakje voor niet-brandbaar afval. Na een week waren de bovenste twee laatjes vol. Ik heb de zakken heel netjes dichtgeknoopt, dat móet, en hopelijk op hun juiste plekje gelegd. Toen zag ik pas dat blikjes ook apart ingezameld moeten worden. Oeps. In Japan vind je ook bijna geen openbare prullenbakken op straat, afval gaat mee naar huis. Ze hechten veel waarde aan netheid, hygiene en orde in hun omgeving. Dat is ze goed aangeleerd van kleins af aan en dat is terug te zien in ons afvalhok.

KLM flight to Tokyo!

UCHI
 `Je draagt de kostbaarste schat al met je mee: het leven.`

- Okinawa gezegde

Het was zover. Ik zette m`n voetjes op Japanse grond. Op een groot vliegveld waar ik een formulier moest invullen om het land binnen te komen, en mijn lief niet. Hij is al inwoner van Japan. Hij stond in de korte rij. Ik in de lange. De douanebeambte vroeg het adres waar ik zou verblijven. Ik had ons nieuwe adres nog helemaal niet paraat. Ik had dus alleen de woonplaats en de staat Ibaraki genoteerd op het formulier. De man wilde echter het precieze adres weten. Gelukkig kwam mijn lief maar eens een kijkje bij mij nemen en hij had heel handig een papiertje in zijn portemonnee met ons Japanse adres. Ik kon het zo overschrijven. Toen vroeg de beambte nieuwsgierig naar de enorme stapel koffers op mijn karretje… Onderweg naar zijn loket in de lange wachtrij was ik al besnuffeld door een douanehond. Niks aan de hand. Diverse douanebeambten liepen met een bord op hun buik met foto`s van groenten, etenswaren en zaden over de luchthaven en vroegen me meermaals of ik iets aan te geven had. Ik antwoordde steevast met mijn strakke pokerface dat ik niets aan te geven had. Ik had vier kazen ingepakt, gehaktkruiden en diverse doosjes chocola bij me. Zelfs in mijn handtas zat de doos met verse bonbons die ik onlangs zelf gemaakt had. Godzijdank werd ik niet gecheckt. Ook de man in het loketje liet me na mijn uitleg gaan. Binnen! De vijf koffers waren veel te zwaar en sowieso teveel om met z’n tweetjes mee te sjouwen in de metro naar Tokio. Een taxi in Japan is onbetaalbaar, dus meldden we ons aan bij een desk om je bagage thuis te laten bezorgen. We lieten de helft, zo`n vijftig kilo aan bagage, daar achter. We sjouwden de andere helft nog vrolijk mee in het zweterige weer. We waren op weg naar beneden naar het perron van de metro toen ik merkte dat mijn app voor het openbaar vervoer het niet deed in de controlepoortjes. Ik had het in het vliegtuig nog gecheckt, er stond voldoende saldo op. Een praatje met handen en voeten met de controlemeneer en ik mocht alsnog achter mijn lief aan lopen.  Ik had op Schiphol een eSIM kaartje gekocht voor Japan, maar ik had gewacht met activeren totdat ik daadwerkelijk in Japan zou zijn. Dat bleek helaas te laat, want de WiFi op het metrostation onder de luchthaven was supertraag en eSIM activeren vanuit mijn Gmail account was niet te doen. De hotspot van mijn lief herkende mijn mobiel niet dus ik kreeg mijn Japanse app voor het OV niet werkend. Ik was zonder eSIM aan de goden overgeleverd. Gelukkig deed het uitchecken boven de grond het ineens weer wél, en de andere metro ging zowaar ook goed. Thuis. Doodmoe. 

Thuis was een vreemde gewaarwording. De inrichting kwam me zeer bekend voor natuurlijk. Ten eerste omdat ik bijna alles zelf tweedehands op Facebook had gekocht en ten tweede zag ik onze huiskamer dagelijks tijdens het beeldbellen met mijn lief. Toch voelde het ook splinternieuw. De lange linnen gordijnen die we al in Nederland gekocht hadden hingen fraai voor de kamerbrede schuiframen. De heerlijke ovalen houten tafel in de huiskamer. Zonder de eettafelstoelen weliswaar die zouden we namelijk samen nieuw kopen in Japan. Het bankstel staat te gek voor het brede raam. Uitzicht op hoge zakelijke en woontorens. Dat gekke dubbele gevoel werd steeds meer `uchi` wat thuis betekent in het Japans, toen ik mijn drie koffers uitpakte. De volgende dag ook mijn andere twee thuisbezorgde koffers. Ik rolde ons zachte jute vloerkleed uit, ik propte de kussens in de meegenomen zachte kussenhoezen en zette een dimbare tafellamp met warm licht op het kastje neer. Ik plakte wat Polaroid fotootjes van thuis op de muur en spiegels. Ik richtte de kledingkast, de badkamer en de nieuw aangeschafte iMac in. Ik rangschikte de boeken in de boekenkast en zette er nog wat van mijn meegesleepte boeken bij. Ik liet mijn persoonlijke en behaaglijke afdruk achter. Dat gaf me rust en landing. De volgende dag kochten we vier eettafelstoelen, huiskamerplanten, haakjes om badjassen, thee- en handdoeken op te hangen zelf een haakje voor de gelukshanger uit Singapore naast de voordeur die ons huis voorspoed gaat brengen. We kochten ook nog boodschappen en voorraadpotten. We liepen ook, eigenlijk per ongeluk, tegen een tweedehands grote damesfiets aan. Meteen gekocht! De fiets die ik een paar maanden geleden op Facebook had gekocht had kleinere wielen en was eigenlijk net te klein voor mij toen ik er eenmaal op ging zitten. Japanners fietsen trouwens allemaal op te kleine fietsen. Na de spontane aankoop van mijn grotere fiets wilden we van de andere af. Dezelfde dag nog, want we hebben plek gehuurd voor twee fietsen in de stalling onder ons appartement. Op straat mogen geen fietsen geparkeerd worden. We reden met de (te) kleine fiets in de achterbak naar de fietsenmaker waar mijn lief eerder was geweest voor zíjn fiets en verkochten hem voor vijf euro. Destijds gekocht voor vijftien euro dus we waren heel tevreden, we hadden `m desnoods gratis willen weggeven. Liever kwijt dan rijk! Ook meteen officieel overgeschreven van eigenaar want het is erg belangrijk in Japan dat de fiets juist geregistreerd staat. Echt trots op onszelf hoe snel we dingen geregeld hadden. Ons pied a terre is nu gezellig en knus ingericht. Vooral de twee mensen die er wonen brengen natuurlijk de échte liefde en warmte in huis. Maandag was ik helemaal alleen thuis, bakte ik mijn eerste en gelukte bananenbrood from scratch in mijn kleine oventje. Een online yogales op mijn eigen Bredase yogaschool eind van de middag. Lekker tuttig allemaal. Lekker uchi.

Towerbridge | Londen

LIVIN' ON A PRAYER

‘We’ve gotta hold on to what we’ve got 

It doesn’t make a difference if we make it or not 

We got each other, and that’s a lot for love 

We’ll give it a shot 

Livin’ on a prayer 

Take my hand, we’ll make it, I swear’

- Bon Jovi 

Mijn yogajuf sprak er tijdens de laatste yogales veel over. Woorden als courage, durf en moed. Deze vaardigheden haal je uit jezelf. Laat je niet leiden door wat anderen van je denken of vinden. Ga uit van jezelf, van je eigen moed. Ik vertaalde het natuurlijk naar de grote stap die ik maak door morgen naar Japan te verhuizen. Zonder de kinderen en zonder onze drie poezen. Ik vind het een heel grote stap, maar ik máák die stap. Samen met mijn lief. Hij had weinig keus, deze stap is de beste keuze voor hem. Op het eind van zijn carrière zo’n kans om naar het buitenland te gaan voor drie jaar, daar zijn wij heel dankbaar voor. Het had voor hem ook niet op een beter tijdstip kunnen zijn. Een nieuwe start op een leuke functie binnen het bedrijf waar hij al meer dan dertig jaar voor werkt. Wij hebben heel fijn op drie continenten gewoond, maar Azië zat daar nog niet bij. Dit wordt de vierde van de zeven. Het is helemaal compleet nieuw. Nieuwe taal, nieuwe cultuur en voor het eerst zonder onze drie dochters. Ik ben ervan overtuigd dat ik daar veel ga leren. Mijn yogajuf sprak tijdens de les ook steeds over confidence. Niet in de zin dat je wéét hoe het gaat verlopen of dat je weet dat dit avontuur goed afloopt, nee in de zin van dat je zoveel vertrouwen in jezelf hebt dat je weet dat je dit kán. Ik heb mijn angst in toom, mijn zin in avontuur en nieuwsgierigheid overheersen. Ik heb vertrouwen in mezelf. Zoveel buitenlandse verhuizingen meegemaakt. Er zullen vast pittige tijden komen. Ik ga dit doen. Samen met mijn lief. We’ll give it a shot. Samen met onze drie volwassen dochters op afstand. Ik heb er nu zelfs zin in. Laat het morgen maar gebeuren. Ik ben er wel aan toe. 

Bijna een jaar geleden. Een nieuwe baan was helemaal niet een onderwerp in ons leven, kwam het nieuws naar buiten dat Bon Jovi de Forever tour ging doen. Bon Jovi speelt een grote rol in het muziekleven van mijn lief en mij. We praten over de jaren tachtig. Hun eerste hit was in 1984. Vijftien jaar oud, middelbare school, eerste verliefdheden, eerste stapjes in het uitgaansleven. Daarna volgden vele hits waaronder hun superhit in 1986 ‘You give love a bad name’. Een jaar later kregen wij verkering. Onze dochters zijn thuis opgegroeid met muziek van Bon Jovi uit onze CDspeler thuis én in de auto. Hoe leuk dat we tickets hadden bemachtigd voor ons vier van één van hun drie concerten in Londen! In het grote Wembley stadion. Niet wetende dat dit zonnige weekend in een geweldig sfeervol Airbnb in de Londense wijk Notting Hill tegelijkertijd ons afscheidsweekend zou zijn... We lunchten daar op zaterdag op een terras, slenterden over een vintage market, pakten de tube naar de Victoriaanse Towerbridge over de Thames waar we rondhingen en buiten heerlijk aten bij een Libanees restaurantje. Eerst vooraf een potje kaarten natuurlijk zoals we altijd doen in restaurants. Living on a prayer. Genieten van elkaars gezelschap. De middag voor het vroege concert brachten we door in de gezellige, statige straten van Notting Hill. Na van scones met jam en clotted cream genoten te hebben bij een leuk bakkertje bezochten we het bekende British museum. Zoveel historische spullen uit andere landen dan Engeland stonden daar tentoongesteld. Ik liep daar met een dubbel gevoel. Dertig jaar geleden liep ik met mijn lief, tijdens onze huwelijksreis, langs leeggeroofde graven in Egypte. Nu zagen we die gestolen mummies en sacrofagen liggen, in het museum in Londen. Zo ook beelden uit Mexico die mijn inziens in Mexico horen te liggen. Of historische pronkstukken uit Griekenland. Het voelde als roofkunst uit de koloniale tijd. We aten daarna lekker noodles op het terrasje van een klein Chinees restaurantje voordat we richting het stadion gingen. Het voorprogramma van James Bay was leuk, hij heeft inmiddels wat hits. Het was de eerste keer voor ons dat we Bon Jovi live zagen optreden. Wàt een band, wat een kracht en energie! De eerste keer in Wembley stadion. Nog nooit met zóveel mensen van een concert genoten. Jon klonk hoorbaar anders na zijn stembandoperatie. Echter zijn dankbaarheid en mooie woorden maakten voor mij alles goed. Een ontroerende comeback. Zijn onhandige dansjes vol passie deden mij doen lachen. Zijn grote hits waren mooi bewerkt en lang uitgerekt. We hadden écht genoten, veel gezongen, gejoeld en gedanst. Fantastische stadionsfeer! Nog drie steengoeie toegifts cadeau gekregen waaronder het gevoelige ‘Always’. Met tachtigduizend fans liepen we vervolgens verzadigd het stadion uit. De stroom mensen naar het metrostation werd gereguleerd en tijdens het wachten zongen we dan met z’n allen één van de songs van Bon Jovi. Hoe bijzonder zo eensgezind. Op veel manieren een onvergetelijke avond. Helaas namen we na zo’n prachtig warm weekend afscheid van onze jongste op het NS station van Eindhoven. Thuis van onze middelste. Vanmiddag worden we al naar Hoofddorp gebracht. Morgenochtend vroeg worden we naar Schiphol gebracht, het OV staakt landelijk. Wij laten ons niet kisten. We got each other.

Reunion!

WEER THUIS
‘All the stars are out tonight

Ooh, maybe they'll shine a little light

Help us find what we're trying to find

It's been so long since I held you tight

I won't lеt you go 'til we get it right’

- Bruno Mars

Mijn lief is weer thuis! Na dik twee maanden heel erg ver weg is hij weer terug gereisd naar ons. Wij zijn nog nooit zo lang uit elkaar geweest in de negendertig jaar - deze maand! - dat we samen zijn. Toch ging het goed. Althans met mij ging het goed. Thuis in mijn eigen huis en in mijn eigen bedje slapen. Poesjes en kinderen om me heen. Mijn eigen routine met werken in het hospice. Mijn yogalessen in de ochtend. In de tuin werken. Een weekje naar Barcelona op vakantie. Verder had ik veel ziekenhuisafspraken en een druk sociaal leven deze zomer. Veel afscheid nemen natuurlijk wat thuis plaats vond of ik ging er op uit. Toch is het leven ook gewoon anders wanneer je alleen woont en leeft. Ik merk dat ik er makkelijker op uittrek naar familie en bekenden. Ik heb veel bezoekjes gehad die er eigenlijk bijna nooit van kwamen toen we met ons gezin leefden. Toen was mijn gezinsagenda ook voller natuurlijk. Ik logeerde deze zomer gezellig bij onze dochters thuis. Ik logeerde bij mijn zus twee nachtjes in Friesland. Ik logeerde twee keertjes bij mijn zwager in Noord-Holland. Grote afstanden van huis. Ik had er tijd en mogelijkheden voor. Met z’n tweetjes rijd je eigenlijk toch makkelijker terug naar huis laat in de avond. Een grote factor dat ook mee speelde voor de logeerpartijtjes was dat ik in het donker niet graag rijd. Niet veilig. Zéker niet in dat kleine, oude stadsautootje waar ik sinds het vertrek van mijn lief in rijd. Mijn lief daarentegen kende deze zomer uiteraard niemand in zijn nieuwe thuisland. De eerste zes weken verbleef hij bovendien in een anoniem hotel. Vervolgens verhuisde hij naar ons appartement. Nog geen contact met de buurtjes. Elke weekdag werken dat erg vermoeiend was door alle nieuwe collega’s, nieuwe taal en nieuwe (werk)cultuur. Hij kookte heel weinig voor zichzelf, hij ging meestal uit eten in een foodcourt in een groot winkelcentrum. Goedkoop en lekker Japans. In het weekend deed hij wat klusjes zoals boodschappen doen, huishouden, een fiets of iets anders ophalen dat ik via Facebook gekocht had. Zo heeft hij ons huis ingericht. Alles tweedehands, en mooie spullen! Het enige dat me nog steeds niet gelukt is online te scoren - meestal ben ik gewoon te laat met reageren - zijn grote huiskamerplanten en een vloerlamp. Mijn lief heeft in een meubelzaak een nieuw bed en matrassen besteld, deze zijn al geleverd. Voor de nieuwste iMac computer reisde hij af naar Tokio. Nu is hij lekker thuis in Breda. Bij ons. In Japan hebben we ons ingerichte pied a terre op ons wachten. Nog een week en dan vertrekken we samen met drie loodzware koffers naar onze nieuwe bestemming. Pas nadat we vooraf afscheid hebben genomen van onze volwassen kindjes, van mijn oerzorgmoeder zijn.

‘Nu zal ik je voortaan zéker herkennen! Jochem!’ zei ik spontaan in de chocolaterie. Jochem is nog niet heel lang de eigenaar en net voor het eerst vader geworden van baby Bram. Hij zou er helemaal niet zijn, hij had nog vrij voor de kraamtijd en de gebroken nachten. Zijn collega was echter ziek geworden en dus moest hij vanmorgen klaarstaan, voor ons. Voor de verjaardag van middelste dochter hadden we als cadeau een workshop bonbons maken gegeven. Gezellig met papa en mama en zusje. We hadden speciaal gekozen voor een privé groepje. Zulke activiteiten die we samen doen zijn toch weer kleine stapjes in ons afscheidsproces, het grote loslaten. Weer een gezellige en vooral zoete herinnering erbij. Daar zullen we de komende tijd op teren als we elkaar missen. En dat zal zeker gebeuren. Zo’n herinnering zal dan een warm gevoel geven weten we inmiddels. Zoals de enorme sneeuwval afgelopen winter toen onze verre-afstand-dochter bij ons was in Breda. Zulke mooie, fijne winterse herinneringen, en prachtige foto’s! Ook foto’s van onze korte bezoekje in mei, als tussenstop in Singapore op de terugweg van onze kennismakingsreis naar Japan. Altijd gevolgd door loslaten. Ik zal op die warme gevoelens kunnen leunen tot de volgende Feestdagen dit jaar. Onze meiden komen alledrie Kerstmis vieren bij ons thuis in Japan. Reünie! Chocolatier Jochem legde ons deze feestelijke ochtend uit waar cacao vandaan kwam. Ook dat de tijd van de VOC er voor zorgde dat cacao nog steeds voor het allergrootste gedeelte via Nederland reist. Wij hebben zelf cacaoplantages gezien in Peru en Mexico waar we naast de machines stonden waar alle bonen gemalen en gebrand werden en in grote zakken als cacao bewaard bleven en waaruit onze heerlijke warme chocolademelk daar terplekke gemaakt werd. Jochem laat de cacao voor zijn bonbons in België bewerken. Tijdens de hele workshop mochten we chocola snoepen. Het ambachtelijk met chocola werken was heel erg leuk om te doen. Eerst zelf de versiering van de bonbon op de bodem van de mal aanbrengen. Uit een grote waterval van chocola (je mocht kiezen tussen puur, melk en witte chocolade) mocht je de gietvorm met vierentwintig vormpjes vullen. De mal moest je eerst, met vingers alleen aan de onderkant, van je af naar beneden houden onder de chocolade kraan en vervolgens rechtop blijven houden. Voor mij een onmogelijke taak zonder goed diepte te zien. Mijn handen zaten onder de gesmolten chocola. Met zoveel opperconcentratie hield ik de achterkant van het bakje natuurlijk alweer onder de chocoladestroom. Ik mocht mijn handen wassen, maar buiten Jochem’s zicht likte ik het grootste gedeelte van de smolten chocolade er natuurlijk zélf af. Diverse vullingen mochten we gebruiken. Aan het eind van de workshop stonden er vier lege kartonnen doosjes klaar op tafel om onze bonbons mooi in te pakken met een sticker en diverse kleuren lint. We vertrokken met een gevulde buik met warme chocola, een lach op ons gezicht en vier luxe tasjes vol zelfgemaakte bonbons.