Orangutans in front of me!

ANGELS
‘There are no parents and there are no perfect children, but there are plenty of perfect moments along the way. ‘

- Dave Willis

We staan ontspannen naar een mannetjes orang-oetan te kijken hoog in een boom. Een boom niet zo ver van ons vandaan. Ik sta naast onze oudste en onze gids Potas. De rest van ons gezin staat wat verder vooruit op ‘t pad in het regenwoud. We zijn in een national park op Borneo. Gearriveerd met de houseboat over de zwarte oerwoudrivier. Voor de wandeling had het nog keihard geregend. We dragen onze regenjassen nog. Capuchons af. De bladeren zijn nat. Het is vochtig warm. Regenwoud na de regen. Regenplassen op het modderige pad. De roodbehaarde mensaap hoog in de boom besluit omlaag te klimmen. We kijken ernaar. Potas legt uit dat hij hier de koning is. Orang-oetans leven in hun uppie vanaf hun achtste levensjaar. Toch leven twee mannetjes niet dicht bij elkaar in de buurt. De koning van zo’n honderdtwintig kilogram klimt zo laag dat hij zijn voeten op het pad kan zetten. Het pad waar wij ook op staan! De gids zegt ons iets naar achteren te lopen. Afstand te nemen. Dochter en ik lopen langzaam achteruit met de camera’s op onze mobieltjes aan. Jongste dochter komt erbij en helpt me veilig achteruit te lopen om zodoende niet over hoge boomwortels te struikelen. Nu begint de orang-oetan richting ons te lopen en zelfs wat vaart te krijgen. Hij komt op deze manier steeds dichterbij. Een andere gids zegt dat we opzij moeten stappen. Van het pad af. Middelste dochter en ik haasten ons om opzij te stappen, een minipaadje op. Ik film nog wel met mijn hand maar kijk alleen nog achterom over m’n schouders. Ik wil tussen de bomen wegduiken. Bang. Ik grijp een andere gids bij zijn bovenarm en hij trekt me mee ‘Come this way, come this way ma’me’ zegt hij steeds. Middelste dochter loopt achter mij aan. Kloppende harten. Oudste en jongste dochter zijn het zijpaadje al gepasseerd en lopen nog steeds achteruit over het pad. Koning aap is imposant groot en loopt angstwekkend dicht langs ons heen. Hij loopt op vier poten verder over het pad en passeert onze twee dochters. Dan moet ik huilen. Opluchting. De angst moet uit mijn lijf. Ik bedank de onbekende beschermende gids. Potas komt ook aanlopen om te vragen hoe het met ons gaat. Oudste dochter is beretrots en opgelaten over haar filmpje. Alles op beeld! Bij mij staat het ook op beeld maar een beetje wiebelig. Mijn lief liep wat meer vooruit en had veilig op een afstandje foto’s gemaakt van dit doodenge tafereel. Iedereen trots op z’n eigen beeldmateriaal. Ik ben eigenlijk vooral trots op mijn foto van twee vrouwtjes mensapen die vlak naast mij naar beneden klommen. Eentje had een jong bij zich. Met z’n drietjes zakten ze behendig de boom omlaag. Ik stond daar. Ik maakte wat foto’s van de behaarde dames die ieder iets rond de veertig kilogram wegen. Ik voelde me niet bedreigd door ze. Zij niet door mij. Ze bleven even op mijn ooghoogte hangen en ik beslis in een seconde om de camera op portretfunctie te zetten. Zo trots op mijn haarscherpe foto. Terug, aan de eettafel op onze luxe woonboot met versgebakken banaan op tafel, blikken we terug. Het bezoek aan de feeding station was een on-ge-lo-fe-lijk spannend avontuur. Onvergetelijk. Misschien niet geheel ongevaarlijk…. Toch écht het hoogtepunt van de reis tot nu toe. Ondertussen varen we langzaam verder over de rivier. We zitten op het bovenste dek. Makaken en neusapen in bomen glijden aan ons voorbij. Intens genieten.

Dian Fossey ging in de zeventiger jaren naar de gorillas in Rwanda. De gorilla’s daar zijn inmiddels beter beschermd dan toen. Maar ook heel dramatisch: uiteindelijk werd Dian Fossey zelf uit de weg geruimd door de stropers die ze zo hard bevochten had. De tweede studente, Jane Goodall, nam de chimpansees op zich. Tot aan de dag van vandaag reist ze over de wereld om hun zaak te bepleiten. De derde vrouw, Biruté Galdikan vertrok naar Borneo. Ze woont en werkt in het beschermingskamp van de orang-oetang. Hier verderop op de rivier. Monitoren, beschermen en helpen (als ze gewond zijn) van orang-oetans. Boeken schrijven. Ze woont  heel diep in het oerwoud, waar toeristen niet kunnen komen, midden tussen een groep van driehonderdvijftig wilde orang-oetangs. Birutė Galdikas wordt samen met Jane Goodall en Dian Fossey gerekend tot ‘Leakey's Angels’. Dit zijn de drie onafhankelijke, vrouwelijke onderzoekers die door professor Louis Leakey zijn opgeleid. Ieder voor zich zouden ze uitgroeien tot grote namen in de primatologie. Doel van Leaky was evolutie. Vrouwen kunnen beter observeren vond hij. Om goede moeder te zijn moet je geduld hebben, snel de behoeften van ‘t kind begrijpen voordat het kan praten. Drie pioniers die de mysteries van de primatenwereld moesten ontrafelen en baanbrekende ontdekkingen deden. In een periode waarin de academische wereld werd gedomineerd door mannen waren deze vrouwen pioniers. Goodall, Fossey en Galdikas waren enorm toegewijd aan hun studie en wijdden tientallen jaren van hun leven aan hun onderzoek. Ze woonden in landelijke en geïsoleerde gebieden ver van huis - in respectievelijk Tanzania, Rwanda en Borneo. De nalatenschappen van Goodall, Fossey en Galdikas zijn verweven met de kwestie van palmolie en de relatie met de vernietiging van natuurlijke habitats - kwesties die nog steeds worden bestreden.

Tanjung Puting | 3 augustus 2023

Botanical garden - Singapore

AWAY FROM HOME

‘May your adventures bring you closer together, even as they take you far away from home.’

- Trenton Lee Stewart

Ik zit op het matras in m’n capsule. Gordijntje gesloten. Nachtlampje aan. Er slapen tien mensen in capsules op onze kamer zonder ramen. Pikdonker. Wel airconditioning. Veel mensen met een jetlag. Het is er altijd donker, en altijd superstil. Er slapen dag en nacht hotelgasten. In die stilte moest ik dus op zoek naar m’n bitje voor de nacht. In een blauw doosje. Ik had hem de nacht ervoor nog gebruikt…. Ik checkte al mijn drie toilettassen, dubbel. Ik gooide alles uit de vakken in mijn dagtas. Ik probeerde zo stil mogelijk te zijn met krakende verpakkingen en plastic tasjes. Hoe langer het zoeken duurde hoe meer gefrustreerd ik raakte. Hoe meer lawaai. De temperatuur liep op in mijn capsule. Uiteindelijk slingerde ik het trapje af naar de vloer, mijn capsule was bovenop gelegen. Ik trippelde zachtjes op mijn tenen naar de capsule van mijn lief. ‘Ik ben m’n bitje kwijt’ fluisterde ik. Samen terug geklommen in mijn capsule. Zaklamp aan en nogmaals gezocht. Steeds sneller. Het licht van de zaklamp schoot alle kanten op door de ruimte. Middelste dochter appte wat we in godsnaam aan het doen waren? Zij en ik schoven beiden onze gordijntjes opzij en zij wees steeds naar de grond onder mijn capsule. Ik snapte er niks van. Ik slingerde weer van het trapje af en hoorde toen dat dochterlief hem al de hele dag op iemand’s koffer had zien liggen. Daar lag het blauwe doosje, nog steeds! Opluchting. We zijn anderhalve dag in Singapore. Kennismaken met de nieuwe woonplaats van onze dochter. Singapore is een heerlijke stad. De avonden na een regenbui zijn heerlijk zacht. 

Het eten is ook heerlijk. Met een geheel eigen keuken en zelfs twee straattentjes met een Michelin-ster. Het zijn de eerste eetstalletjes in de wereld die deze eer kregen. Maar ook een van de meest bijzondere zwembaden ter wereld, op het dak van een megahoge hoteltoren. En natuurlijk een goede plek om te shoppen. Het toont de rijkdom van dit piepkleine land. Ik snap dat onze oudste dit een aantrekkelijk land vindt om te wonen. De stad dateert al uit de 14e eeuw. Hij werd begin 19e eeuw door de Engelsen gekoloniseerd. Zij maakten de stad tot wat wij nu kennen als hip Singapore: de hypermoderne stad met haar torenhoge flats en luxe winkels in Orchard Road (waar onze dochter in de buurt een appartementje heeft gehuurd).  Een opvallend schone, veilige stad die door de relaxte sfeer veel kleiner aanvoelt dan ze in werkelijkheid is. Een stad die mij verrast. Je kunt eenvoudig door de stad reizen met de metro. Wat wij natuurlijk ook deden. We bezochten de prachtige, tropische botanische tuin. Met bijzonder gekleurde orchideeën. We bezochten een eeuwenoude Hindoe tempel waar we shawls over onze blote schouders moesten draperen en de bekende baai met een lichtshow in de avond. Een bezoek aan de Gardens by the bay waar ook een muziekshow was met verlichte futuristische bomen. Singapore bestaat niet uit één stad, zoals ik dacht, maar uit meer dan zestig eilanden. Al groeien deze door landwinning langzaam aan elkaar. We hebben met elkaar een kleine indruk gekregen van wat de stad te bieden heeft. Met de beste gids die deze fijne stad te bieden heeft, onze eigen dochter. 

Batam | 31 juli 2023

Oldest daughter & me, 1999

STAPJE VOOR STAPJE AFSCHEID
“Just like providing healthy food, clean water, comfortable home, good education and health care to children is a must and a right, teaching them how to read books passionately is a skill that they need to live in life living by values, and think logically, and know what's right from wrong, and have a compassionate heart.” 

- Noora Ahmed Alsuwaidi

Vaak gingen gedachten door mijn hoofd over hoe je als moeder goed afscheid kunt nemen van je oudste dochter die gaat emigreren. Net zoals bij alles, je kunt dat nooit beter plannen dan hoe het universum dat voor je doet. Zo ging het de afgelopen dagen ook bij ons. Het ging eigenlijk vanzelf. Sowieso is ze veel vaker thuis geweest. Er moesten namelijk dingen geregeld worden wanneer je huis en haard achterlaat. Zo had ik haar geholpen met een betaalbare opslag te vinden in Breda. We gingen samen kijken. Een groot nieuw gebouw met honderden kleine ruimtes afgesloten met roldeuren. Ik had vooraf specifiek gevraagd om een kleine ruimte. De jongen liet ons een kleine box zien. Dochter en ik keken samen naar de lege, schone vierkanten opslagruimte. Ik liet doorschemeren dat dit misschien nog wel te groot was. Ik opperde of er misschien nog een kleinere ruimte te huur zou zijn? De medewerker meldde ons dat klanten dat nog nóóit gevraagd hadden. Ze vragen altijd om een grotere ruimte. De enige kleinere ruimte die hij beschikbaar had was een soort bezemkast, zei hij. Dat was waarschijnlijk veel te klein voor ons. ‘Laat toch maar even zien’ was mijn reactie. De bezemkast was perfect voor de overgebleven spullen van dochter. We waren helemaal opgelaten dat we zo’n perfecte schone, droge ‘kast’ gevonden hadden. Tevreden gingen we na contractondertekening naar huis. Afgelopen week gingen we met z’n tweetjes met de volgeladen hippiebus met haar oude baby-commode, twee grote schilderijen, gevulde kartonnen dozen met restanten winterkleding (de rest had ze al weg gegeven aan vriendinnen, zusjes, collega’s en uiteindelijk de kringloop) voor als ze eens op bezoek komt in de winter. Ik had er nog twee dozen aan toegevoegd met plakboeken van preschool, bewaardoos met diploma’s, mappen met dagelijkse berichtjes van kinderdagverblijf en andere kindertijdherinneringen. 

Alle leesboeken die ze niet meer wilde bewaren - en dat waren er veel - hadden we samen met een ritje door ons dorp in minibibliotheken (houten huisjes aan de straat met leen- of ruilboeken) achtergelaten. Een heel fijn tevreden gevoel. Eenmaal met de Volkswagenbus bij de opslag was ze het kaartje met code voor de toegang en het nummer van de bezemkast vergeten… Een overvol hoofd natuurlijk. Ze vond de toegangscode in haar mobieltje. We wisten dat het op de tweede verdieping was en stapten met een wagentje met spullen in de lift. Op de tweede kwamen we in een soort filmset terecht, zo’n typisch steriele, doodstille self storage etage. Alle gangen spierwit en alleen maar dezelfde deuren. Naast elke deur een groen bordje met een nummer. Een nummer dat wij dus niet hadden. Zonder enig bezit van richtingsgevoel voelden we toch allebei aan dat het in die hoek moest zijn. Raak! Toen in twee liftritjes alles erin opgestapeld stond, er konden uiteindelijk nog zeker zes verhuisdozen bij, vroeg ik me ineens iets af. Of ze de bewaardoos met onder andere haar eerste babysokjes, eerste rompertje, de krant van haar geboortedag, het eerste zachte haarborsteltje en mijn zwangerschapsdagboek wel ingepakt had? Ze wist niet meer hoe die doos eruit zag. Ze wist zeker dat het niet in haar appartement had gelegen. Ik wist zeker dat het niet meer bij ons in huis lag. Er ging iets pijn doen in mijn buik. Waar is die doos die ik zo zorgvuldig een kwart eeuw voor haar bewaard had? Terwijl we staan te brainstormen voor de open kastdeur zie ik rechts in mijn ooghoek een kartonnen doos opengepiept staan. Door het kiertje zie ik een bekende kleur… Ik zet een stap en open de doos. ‘Hoe is het mogelijk!’ roep ik opgelucht uit. Samen openen we de deksel van de babydoos. Samen pakken we ieder onderdeeltje even vast. De piepkleine sokjes, fopspeentjes, knuffeltje waar ze mee sliep, het rompertje zorgvuldig in vloeipapier gevouwen, de babybel die ik op mijn dikke buik droeg. We bladeren door het zwangerschapsdagboekje waar ook wat foto’s en echo’s ingeplakt zijn. ‘Wat ligt daar nou?’ Op de bodem ligt iets dat ik niet herken. De zwangerschapstest! Zo stonden moeder en dochter samen herinneringen van een kwart eeuw terug te aanschouwen. Ik deelde de bijbehorende verhalen met haar. Een onverwachts intiem moment. We waren heel blij met dit cadeautje. Dit kun je zelf niet zo plannen. Zó neem je dus stapje voor stapje afscheid.  

My sis and I - Lemmer

DON'T MISS THE BOAT
‘Moge alle levende wezens gelukkig zijn en vrede vinden,

wat voor levende wezens er ook zijn.

Of ze nu sterk zijn of zwak,

groot of klein, zichtbaar of onzichtbaar, ver weg of dichtbij.

Of ze al geboren zijn of nog geboren moeten worden,

moge ze allemaal gelukkig zijn.’

- fragment uit boeddhistisch gebed

Wanneer ik de tweedehands Lonely Planet reisgids ophaal, die ik van marktplaats heb gekocht, lees ik meteen in de inleiding ‘There will be no better time to visit Kalimantan than right now. Time is running out: don’t miss the boat.’ De schrijver doelt natuurlijk op het houtkappen in het regenwoud voor het winnen van palmolie en hout, en de aangestoken bosbranden om de grond geschikt te maken voor landbouw en veeteelt. Ook energiewinning (mijnen) maken het leefgebied van de dieren en lokale stammen steeds kleiner. De intrigerende orang-oetans sterven op Borneo uit door ontbossing en door gebruik als huisdier. Illegale handelaars verkopen baby orang-oetans en vermoorden daarbij vaak de moeder. Zo erg verdrietig… Moge alle levende wezens gelukkig zijn… Wilde orang-oetans leven alleen nog op Indonesische eilanden Sumatra en Borneo. Op heel Borneo is maar een klein deel (nog geen tien procent) van het bos beschermd gebied. De rest is bestemd voor houtkap, plantages of mijnbouw, óf heeft nog geen bestemming. Met name in die laatste gebieden komt veel illegale houtkap voor. Door het ontbreken van goede regels en toezicht. Vaak holt de kwaliteit van die bossen door die houtkap achteruit. En dan is de volgende stap snel gezet: het gebied wordt alsnog als palmolieplantage in gebruik genomen. Met het verdwijnen van de bossen verliezen dieren hun leefgebied. Orang-oetans verdwijnen of raken geïsoleerd van elkaar, omdat gebieden versnipperd raken. Dankzij hun voorliefde voor vruchten en lange afstanden, die zij elke dag door het bos afleggen voor verzamelen voeding en maken van hooggelegen nesten, spelen orang-oetans een belangrijke rol in de verspreiding van zaden. Een aantal plantensoorten lijkt voor hun bestaan zelfs alleen afhankelijk te zijn van de orang-oetan. Zo leveren deze mooie en lieve mensapen een belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit van het bos. Ook belangrijk. Het aantal orang-oetans dat zich in een bepaald gebied kan handhaven zegt iets over de gezondheid van het bos. Orang-oetans zijn zeer nauw verwant aan ons, mensen. Zulke familieleden wil je toch beschermen tegen uitsterving? De prijzen van excursies naar de habitat van orang-oetans zijn behoorlijk hoog, omdat met dit geld wordt gestreden voor het behoud van de jungle. Wanneer het toerisme niet meer voldoende oplevert zal de regering eerder toestemming verlenen om nog meer jungles te vervangen door palmolieplantages. Zo steunen wij, met onze geboekte tour van een paar dagen op een privé woonboot, een beetje het behoud van het regenwoud en zijn dieren. Aan de hand van tellingen van nesten (die ze elke dag opnieuw bouwen!) schatten onderzoekers dat nu op Borneo tussen de zeventigduizend en ruim honderdduizend orang-oetans leven. In de beschermde gebieden zijn de aantallen orang-oetans gelukkig stabiel. De mensapen worden geholpen door de losse bosreservaten waarin hij leeft weer te verbinden en in stand te houden door duurzaam bosbeheer. Door het verliezen van leefruimte en het gebrek aan voedsel komen de apen steeds vaker in contact met mensen. Op Borneo vormt het centrale berggebied het Hart van Borneo. Het is net zo groot als Groot-Brittannië en één van de grootste regenwouden ter wereld. Wij bezoeken dit gebied ook, samen met gids Joe. Het Hart van Borneo spreidt zich uit over Indonesië, Maleisië en Brunei. Deze drie landen beschermen samen de biodiversiteit van de bossen. Deze jungles leveren drinkwater, natuurlijke producten voor het levensonderhoud en ze spelen een grote rol in de lokale cultuur. Ik kan en wíl gewoon niet geloven dat mensapen op zo’n korte termijn met uitsterven worden bedreigd. ‘Time is running out: don’t miss the boat’.

Afgelopen week speelde zich voor mij voor een klein deeltje af op het water. Afscheid op een boot. Een woonboot in de binnenstad van Leiden. En een plezierboot in het Friese Lemmer aan het IJsselmeer. Het eerste afscheid was van mijn vriendin M die ik uit Madrid ken. M behoort tot een klein vriendinnengroepje uit mijn Madrileense tijd. Ze zochten mij op in Nederland toen zij nog in Madrid woonden. Wij zochten M op toen zij in Berlijn woonde. Met dit meidengroepje, dat al vijftien jaar bestaat, namen we afgelopen week afscheid van haar. M verhuist namelijk naar Kaapstad voor een paar jaar. Zij woont op een prachtige woonboot op een kruising van twee mooie Leidse grachten. Het zonnetje scheen die middag. Op het dek van de boot relaxen met elkaar. Later tapas op een pleintje. En uiteindelijk het afscheid. Met de belofte dat wij, als vriendinnengroepje, M op komen zoeken in Kaapstad. Afgelopen weekend nóg een afscheid. Dit keer nam onze dochter afscheid. Mijn zus en haar gezin namen afscheid van hun nichtje. Met een barbecue waar ook nog twee zomerverjaardagen gevierd werden. Vóór de barbecue gingen mijn zus en ik met onze partners varen in hun Friese woonplaats. Op een gerenoveerde boot ooit door vader van onze zwager gebouwd. Met z’n viertjes over de woeste golven van het IJsselmeer. Daarna wat sluisjes door en toen de binnenstad van Lemmer in. Langs de terrassen, langs de toeristen met een ijsje in hun hand, langs de blikken van de mensen op straat. Een muzikant zong liedjes op de kade en toen hij mij zag filmen vanaf het water sprong hij op een boot die daar lag en pakte prompt zijn saxofoon en speelde een stukje. Een zomers vakantiegevoel. Een boot.

Kalimantan, Borneo!

KALIMANTAN
I've backpacked to countries like Italy and Turkey and observed beautiful scenery, but then I realized that beauty was always very close to me. It is here in Belitung Island (Indonesia), where the rivers, beaches and the terrain captivate my attention most. 

- Andrea Hirata

Deze maand is het zover. We gaan reizen. We gaan een prachtige rondreis maken over één van de  grootste eilanden ter wereld Borneo. Het Indonesische deel Kalimantan. We nemen daar een maand de tijd voor. Dat is inclusief de aankomst op Singapore waar we twee dagen zullen landen met ons gezin en oudste dochter zal daar wat dingen voorbereiden voor haar emigratie. Daarna drie weken regenwoud en stranden. De laatste dagen zullen we weer in Singapore zijn om van het nieuwe appartement van oudste haar thuis te maken. We zullen haar verhuisspullen uitpakken en een plekje geven. Zij zal twee nachten met één van ons in haar nieuwe appartement slapen. De rest slaapt in een capsule een stukje verderop in de stad. Ik fantaseer dat we misschien een keer met z’n allen take-out bij haar aan de eettafel eten? Herinneringen maken en voetstappen achterlaten. Dat vind ik belangrijk voor haar. Voor mezelf vind ik het ook fijn om te weten waar ze gaat wonen, wat haar nieuwe thuis wordt. Het gaat om een grote verandering in mijn leven. Onze kinderen zijn allemaal wel een keertje naar een studentenkamer verhuisd. Oudste woont al een jaar of vier in een volwassen appartement in Rotterdam. Deze verhuizing is echter een heuse emigratie - naar de andere kant van de wereld. Meer dan een halve dag vliegen. Haar plan is dat ze niet terug komt. Arbeidscontract voor onbepaalde tijd. Dat brengt voor mij een innerlijke verandering met zich mee. Ik blijf natuurlijk moeder van drie dochters ookal woont er straks eentje in Azië. Ze is niet meer in m’n buurt maar ik draag haar wel bij me. Heimwee en gemis gaan een rol spelen op de achtergrond. Ookal zal zij heel gelukkig zijn daar. Een leuke baan, een plek waar ze blij van wordt, een nieuwe start. Ons kind zal gelukkig zijn en wij zullen ons daarbij senang voelen, trots. Ze heeft het voor elkaar. Toch blijkt het moeilijk voor mij te zijn, dat voel ik al. Ik mis haar nú al als ik me inleef. Ik sta in mijn moeder’s schoenen. Bijna een kwart eeuw geleden kondigden mijn lief en ik aan dat we met haar kleinkind naar Amerika gingen verhuizen. Ze was meteen opgewekt en oprecht blij voor ons. Ze had er een vakantieadres bij. Ze kwam kramen toen onze tweede baby geboren werd. Stapels handgeschreven brieven schreef ze. Zelfgemaakte kaartjes voor de kleinkinderen. Zij wíst dat je kinderen te leen hebt. Ik weet dat in mijn hoofd ook. In mijn hart voel ik echter iets anders. Een drama. De waarheid is dat niemand gemakkelijk door grote veranderingen heen komt. Emoties lopen altijd wat achter op wat er in de werkelijkheid plaatsvindt. Pas in het vliegtuig terug of zelfs misschien pas thuis, als iedereen z’n draai gevonden heeft, komen de diepere emoties.  Ik moet mezelf die tijd gunnen, mezelf toestaan om het ongemak te voelen en om manieren te vinden om ermee om te gaan. Pakketjes sturen. Handgeschreven brieven. Aftellen naar een samenzijn. Op den duur zal het afscheid een nieuw begin worden, met alle positieve energie die daarbij hoort. Ik ken zoveel mensen die een kind, ouder, broer of zus in het buitenland hebben wonen. De wereld is tegenwoordig zo klein. Ons gezin weet dat als geen ander. Onze kinderen zijn wereldburgers. Zo hebben we ze opgevoed. Dit is een resultaat ervan.

Haar emigratie zorgt ervoor dat wij voor de tweede keer naar Azië vliegen. De eerste keer studeerde ze een half jaar in Zuid-Korea en haalden we haar midden in de winter op. Tempels in de sneeuw. Nu gaan we zweterig Azië ontdekken. Indonesië. Mijn moeder heeft met haar ouders en twee zussen in haar kindertijd op Java gewoond. Ik ga voor de eerste keer naar Indonesië. Op mijn wensenlijstje staat een ontmoeting met een mensaap. Kalimantan is één van de weinige plekken waar orang-oetans nog in het wild leven. Eiland Borneo staat bekend om zijn ongerepte natuur. Echter door de olie- en houtindustrie moet men steeds dieper het land in om de echte authentieke stukken regenwoud te vinden. Dat gaan wij in twee etappes doen. We gaan er de tijd voor nemen, een rustig tempo om zo veel beter in ons opnemen wat er allemaal om ons heen gebeurt. Eén keer een paar dagen met een houseboat rustig over de rivier om kennis te maken met orang-oetans. En daarna een week met plaatselijke gids Joe rustig te voet en per boot op weg naar het Meratus gebergte. Tijd om te raften, zwemmen in rivieren en onder watervallen. Een stukje op een brommer. In deze eeuwenoude natuurgebieden leven nog verschillende stammen en een grote diversiteit aan wilde diersoorten. Zo leven in dat deel ook orang-oetans, maar tevens luipaarden, krokodillen, neusapen, slangen, honingberen, zwemmende waterbuffels en honderden vogelsoorten. Geuren, kleuren, geluiden, smaken: dat wordt observeren met al onze zintuigen. De omgeving op ons in laten werken. We willen ons openstellen voor nieuwe ervaringen. Ons op een dieper niveau verbinden met andere mensen door lokaal te blijven slapen. Met hulp van gids Joe kennis te maken met hun gebruiken en culturen. Hun leefomgeving observeren, mét orang-oetans. Deze mensapen zijn misschien wel de meest fascinerende dieren die er op deze planeet leven. De gelijkenis is bijzonder en opmerkelijk. Het DNA van de orang-oetan komt voor zo’n zevenennegentig procent overeen met die van de mens. Met zijn typerende donkerrode vacht en vriendelijke uiterlijk is het niet voor te stellen dat dit bijzondere dier met uitsterven wordt bedreigd… Het binnenland van Kalimantan is bergachtig. We beklimmen het Meratus gebergte met een hoogte van achttienhonderd meter en een grandioos uitzicht. De kustlijn van Kalimantan bestaat grotendeels uit mangroves en moerassen. Daarnaast zijn er ook stukken wit zandstrand te vinden. In de wateren rondom Kalimantan en de eilanden archipel kan men ideaal duiken en snorkelen naar koraalriffen, schildpadden, kwallen tropische vissen en zelfs haaien. Een week zullen wij op het strand van een eilandje van het Derawan archipel vertoeven. Slapen in houten huisjes op het strand. Een once in a lifetime ervaring. Uiteraard houd ik een reisdagboek bij. 

Mohawk trail, Massachusetts - 2001

VAN NOORD NAAR ZUID
‘Through consciousness, our minds have the power to change our planet and ourselves. It is time we heed the wisdom of the ancient indigenous people and channel our consciousness and spirit to tend the garden and not destroy it.’ 

- Bruce Lipton

Er was onlangs een prachtige serie op televisie over de inheemse volken en culturen in Noord- en Zuid-Amerika. Waldemar Torenstra maakte met zijn geluids- en cameraman een reis per motor, te paard en in een oude minivan. Ze reisden in de voetsporen van een verborgen geschiedenis: die van de oorspronkelijke bewoners van het Amerikaans continent. Van noord naar zuid. Van New York naar Cuzco in Peru. De beelden spraken mijn lief en mij enorm aan. De inspirerende geschiedenis en de gebruiken van de inheemse bevolking ook. Het toeval wil dat wij ook een flink groot deel van die reis gedaan hebben. Ónze reis - in delen weliswaar - ging ook van noord naar zuid. Het begon in 2000 toen wij verhuisden naar Massachusetts. We liepen destijds met onze kleine dochtertjes een stukje van de Mohawk Trail in het noorden van Massachusetts. En maakten zo kennis met de inheemse bevolking daar. We maakten een ceremonie van Mohawk indianen mee, een heuse powwow. De trail was al honderden jaren de handelsroute van inheemse stammen. Inmiddels is een groot deel van die route geasfalteerd voor het gebruik van auto’s. Waldemar doet New York aan omdat Nederlanders dat vierhonderd jaar geleden veroverd hadden van de inheemsen. Ze hadden er een handelsnederzetting gesticht. Deze eerste Hollandse kolonisten, die ongevraagd het gebied van de lokale indianen overnamen, bouwden er boerderijen. Daar woonden ze met slaven om het land te bewerken. De Lenape indianen waren in de eerste jaren de voornaamste leveranciers van huiden aan de Hollandse factorijen. Toen de bever vrijwel verdwenen was in de Hudson vallei dreven de Hollanders handel met de indianen in de binnenlanden. In de stad New York hebben wij met onze toen nog twee meisjes in 2000 Kerstmis gevierd. Een weekje voor de aanslag op New York in september 2001 hadden we er nog langs gereden - de skyline van New York met toen nog de typische Twin Towers. We kwamen vanuit Baltimore waar we met vrienden onze dochter’s eerste verjaardag hadden gevierd. Mijn angst na die aanval vergeet ik nooit meer. De ramp zó dichtbij ons huis. De Trail of Tears, de gedwongen herplaatsing van Cherokee indianen in de winter van 1838 naar Oklahoma vond lopend, met paard (en wagen), of per stoomboot over de Tennessee rivier plaats.  Het resulteerde in de dood van zo’n vierduizend indianen. De trail liep door het noorden van Alabama waar wij een half jaar in Florence (gelegen aan de Tennessee rivier) gewoond hebben. Onze reis ging ook zuidelijker. In één van de afleveringen zien we Waldemar met zijn team over een voor ons wel héél bekend pad klimmen. Niet ver van ons huis in Mexico, waar we jaren later woonden, was een geelgekleurde basiliek bovenop een heel oude tempel gebouwd. Eeuwen geleden vonden daar voortdurend verheerlijkingen, gebeden, grote offers, schenkingen en soms het doden van mannen plaats. Gewijd aan de godheid, de gevederde slang. De Spaanse katholieken bouwden er respectloos een kerk bovenop. Met al onze logee’s uit Nederland brachten we telkens weer een bezoek aan dit fenomeen. Ook hielden ze in Cholula uitgebreide feesten en grote markten waar wij van hielden. We hebben er heel wat weekends rondgezwalkt. Leuk om terug te zien op televisie. Teotihuacan, vlak buiten Mexico-stad gelegen, was een stad waar nu slechts ruïnes van overgebleven zijn. De oude stad heeft meer dan tien eeuwen bestaan en had op haar hoogtepunt zo'n honderdvijfentwintigduizend inwoners. De identiteit van het ingenieuze volk dat Teotihuacan bouwde is nog steeds een mysterie. De hiërogliefen op de muren zijn niet ontcijferd. Ook is het een raadsel waarom de stad verlaten werd. We zijn er geweest toen een Nederlands vriendinnetje van oudste dochter kwam logeren. Gezamenlijk de piramides van de maan en de zon beklommen. De filmploeg van Waldemar maakte ook opnames tijdens Día de los Muertos dat wij drie keer in Mexico hebben mogen vieren. Ik heb zelfs een examenopdracht voor m’n fotografie opleiding op die dag op de begraafplaats gemaakt. Dansende mensen op de versierde graven. Muzikanten op de begraafplaats en alles versierd met oranje bloemen voor de terugkerende zielen. De afleveringen van Waldemar waren een feest van herkenning! 

Vervolgens reisden ze naar Guatemala waar ze, net als wij tien jaar terug, Mayastad Tikal bezochten. Tikal heeft zestien eeuwen bestaan. Er hebben negentigduizend Maya indianen gewoond. Wij gingen er op een mistige vroege ochtend heen, zonsopgang midden in de jungle. Ontwakende vogelgeluiden. Apen. Indrukwekkend. Na dit bezoek reden wij door naar Belize waar we echt op het mooiste en avontuurlijkste eilandje ooit hebben gelogeerd. Gebracht door een kapitein van een heel klein bootje. Een houten huisje op palen boven de lichtblauwe oceaan gebouwd. Zeesterren, schildpadden, een grote zwarte rog en oneindig veel tropische vissen en schelpen daar gezien. Als de bel klonk over het eilandje had de kokkin ons maaltje klaar. De filmploeg bezocht vervolgens Ollantaytambo in de Peruaanse Andes waar een piramide gelegen is die nooit afgemaakt heeft kunnen worden door de komst van de Spanjaarden. De oude ruïnestad van de Inca’s - misschien wel het grootste rijk dat ooit bestaan heeft - was perfect om de smalle straatjes, stenen gebouwen en bijzondere irrigatiekanalen van de Inca’s te bewonderen. Ik voelde daar zittend op zo’n muur heel veel onverklaarbaar verdriet. Een dag later pakten we héél vroeg de trein naar Machu Picchu waar de trein onderweg voor ons stopte zodat wij met een gids een lange wandeltocht door de Andes konden maken. Zodoende kwamen wij einde van de dag op dezelfde manier aan als de ontdekkers van de verborgen stad ooit deden. Ik herinner me nog dat ik kapot was toen ik boven kwam, hijgde als een paard, en andere bezoekers spoorden mij aan om nog een paar laatste stappen te klimmen om het wereldwonder te aanschouwen. Eén van de zeven wereldwonderen. Tranen. We herkenden op televisie ook een door de Inca’s ingenieus gebouwde muur vlak buiten Cuzco. Ik had precies daar op het grasveld gelegen met erge buikkrampen. Maya’s bezaten veel kennis van geneeskrachtige planten. Waldemar onderging in de bossen van de Amazone in Peru medicinale rituelen. Wij reisden ook een week door dat deel van het Amazonegebied. Met onze drie meisjes op een lange smalle boot die overdag rustig over de Amazonerivier voer. Tijdens de nachten verbleven we in het regenwoud. In tenten of houten huisjes. We hadden een geweldige gids Yoyo en kapitein (en ook kokkin trouwens). Nog nooit zoveel bijzondere dieren gezien en gefotografeerd. Pijl en boog leren schieten bij een inheemse stam. Ketting van zaden met bijzondere energie uit het oerwoud meegenomen. We waren in die jungle dichter dan ooit bij de inheemse wereld.

My mom's rose plant...a blooming red heart...

TROOSTRIJK
‘Natuurlijk ga je altijd van de hoop uit. De hoop dat jij degene bent die ontsnapt. Dat jij degene bent die sterker is dan de prognose. Iedereen gaat van die hoop uit, dat is universeel, dat is menselijk, dat is wie we zijn.’

- Dirk de Wachter

Kees is een lieve, dappere lotgenoot die een groot deel van het traject samen met mij gelijk opging. Dat was heel troostend. Gedeelde smart is halve smart of zoiets. Na mijn zware ingreep verbleef ik twee volle weken in het ziekenhuis. In deze tijd blijven mensen niet zomaar zo lang in het ziekenhuis. Mijn verblijf daar was een martelgang met veel angst en ongerustheid. Wat daarop volgde waren twee soorten therapieën in de hoop dat ze genezing zouden brengen. Dat waren de maanden met Kees. Het waren zeer lange, in-en-in trieste maanden. Precies in de korte, donkere dagen van de winter. Rondom de feestdagen. En daar was toen Kees, in de wachtkamer, met zijn vrouw Joke. Een klik. Kees en ik verzwakten zienderogen. Ik werd elke dag ellendiger en viel kilo’s af. Kees verzwakte ook, maar was sterker. Zijn lijf hield het beter vol. Hij had geen zware ingreep vooraf gehad. Kees en Joke zijn heel vriendelijk en sociaal. Emphatisch en begripvol. Wij voelden ons door hen gezien. Oók mijn lief. Je hebt die vriendelijkheid nodig. We hadden elkaar nodig. We bleven na de laatste behandeling, waarbij we met natte ogen afscheid namen van elkaar, contact houden via WhatsApp. We hebben zowel in levende lijve in de wachtkamer als online zoveel emoties gedeeld met elkaar. Traantjes geplengd. Je bent ziek en kwetsbaar. Samen zorgen de vermoeidheid en de fentanylpleisters er voor dat je vlugger geëmotioneerd raakt. Tranen vloeiden rijkelijk. Het wezenlijke van het bestaan is wat er tussen mensen bestaat. Een vriendelijk woord, een warme blik. Een aanraking. Gewoon medemenselijkheid. Troost. We wisselden zoveel steun en hoop uit met elkaar. Via een lief berichtje op de telefoon, ook over de post. Beiden kregen we - zo’n maand na elkaar - het nieuws dat we weer gezond waren. Mijn lief en ik gingen na ons nieuws op reis naar de zonnige Kaapverdische eilanden. Kees en Joke gingen na hun nieuws naar het zonnige Italië. Dit weekend was het moment dat we elkaar voor het eerst in levende lijve weer opzochten. In het haventje van het regenachtige Middelharnis. Bijna zes maanden nadat we elkaar in januari voor het laatst in het Erasmus ziekenhuis gezien hadden. We waren destijds nog een schim van onszelf. Fluisterend met een spuugbakje op schoot in onze rolstoel. Nu keken we elkaar na een omhelzing met onderzoekende ogen aan. Wat zien we nu eigenlijk? Ik zag dat Kees nog niet veel aangekomen was. Later bleek zo’n kleine vier kilo, net als ik. Kees kon nog geen brood eten bleek bij de lunch, te droog om door te slikken. Ik kan gelukkig weer alles eten, en nog beter…ik próef ook weer alles. Zijn stem was hees. Mijn stem is instabiel. Soms ineens schor, of hij slaat over. Volgens de arts heeft dat met speeksel te maken. Dat kan nog iets beter worden. Kees heeft neuropathie op zijn handen en voeten overgehouden. Ik op mijn linkerduim. Beiden nog heel moe. Hij slaapt elke middag. We delen dezelfde ervaringen en zijn beiden nog steeds onzeker zodra we iets voelen dat anders dan anders is. Gedeelde smart is halve smart.

Het duizelde me van de keuzemogelijkheden. Na grondig onderzoek op internet vond ik een bedrijfje bij ons in Brabant dat luifels naait voor antieke retrobusjes. Onze eenvoudige donkerbruine luifel met twee tentstokken, waar we zelf ooit een losse derde bijgekocht hadden, omdat de luifel anders zo zakte in het midden, begon af te takelen. Deze luifel vonden we - verpakt in een bruin/oranje kussensloop - in één van de kasten toen we onze oude Volkswagenbus zo’n acht jaar geleden kochten. We vonden ook knaloranje zijflappen die aan de luifel gehangen konden worden met linten en strikken. En heel oude bruin/oranje geblokte gordijntjes voor bij het voorraam. Eenvoudig vastgeklipt met haakjes aan de gordijntjes en gaatjes in de bus. Bij elke vondst maakte mijn hart een sprongetje. Zoveel originele jaren ’70 kampeerspullen! We hebben alle kampeerspullen acht jaar lang gebruikt. Zelfs de oude bustent die ook in de bus verstopt lag. Nu was het tijd om de verouderde, krakkemikkige luifel te vervangen. Het elastiek van de gordijntjes had ook geen rek meer. Voor elk nieuwe onderdeel mocht ik kleuren kiezen. Poeh, keuzestress. Tijdens het plaatjes kijken van andere Volkswagenbusjes met luifels en zijflappen vond ik zoveel mogelijkheden! De onderste zestig centimeter van de flappen kun je bijvoorbeeld ook in een andere kleur laten naaien. Tientallen combinaties mogelijk. Het duizelde me gewoon. We konden maar één keer kiezen; wat is de allermooiste kleurcombinatie voor onze bus? De meneer van het  luifel-naai-bedrijf kreeg genoeg van al mijn twijfels. ‘Wat wil je nu precies bestellen?’ kreeg ik op een dag in mijn mailbox als reactie. Ik stelde voor dat we naar het bedrijf zouden komen en dat ik alle stofjes door mijn handen zou laten gaan. Onlangs reden we naar Oss en dat bleek een goede keuze. Met een grote zelfgetekende zwart-wit tekening in mijn tas van de bus met luifel. Nu kon ik de kleurstaaltjes op de tekening naast elkaar leggen. De klosjes gekleurde garen erbij, de franjes voor aan de luifel, de gekleurde ritsen en de kleuren van de plastic spatranden. Mijn lief begon tijdens de autorit vooraf al aan te geven dat hij er geen uren wilde zitten. Ik beloofde er maximaal één uur voor nodig te hebben. Ik heb het gehaald. Alle details samen met de geduldige meneer en mijn lief in vijfenvijftig minuten besloten. Van de resten stof maakt de meneer zelfs een zak voor de tentstokken en een tas voor de luifel. Ik kan niet wachten om alles in het echt te zien!

Daddy's birthday gift, a mud cross!

MODDER
‘To be a champion, I think you have to see the big picture. It's not about winning and losing; it's about every day hard work and about thriving on a challenge. It's about embracing the pain that you'll experience at the end of a race and not being afraid. I think people think too hard and get afraid of a certain challenge.’ 

- Summer Sanders

Even was ik weer zo'n tien jaar terug, op de meest afgelegen plekken in Mexico. Plekken waar een parcours in de ruige natuur uitgezet was waar mijn lief door water, modder en droog zand moest rennen. Ook bij zulke hoge temperaturen als vandaag. Dit keer waren we echter in Limburg, in een dorp niet ver van Venray. Op een heel gewoon sportterrein met voetbalvelden, kleedkamers en een sportkantine. Onze drie meiden hadden vorige maand een origineel cadeau verzonnen voor de verjaardag van hun vader. Deelname aan een heuse mud cross. In Limburg. Elke ronde was vijfenhalve kilometer en die mag meerdere keren afgelegd worden. De sportieve happening had een bijzonder tintje, want ze deden dit keer met z’n vieren mee. De laatste keren in Mexico waren onze dochters nog tienermeisjes. De jongste zelfs nog geeneens een tiener. De afstanden te lang. Ikzelf kon helaas met mijn huidige conditie niet meedoen. Ik werd daarom gebombardeerd tot fotografe en toeschouwer. Een heerlijke taak met het zonnige weer van deze zaterdag. Ik vond het daarentegen toch niet superrelaxt, want ik moest regelmatig bij een obstakel verschijnen om hilarische filmpjes te maken. Een klim over tractorbanden bijvoorbeeld. Waden door een vijver. Of een glijbaan van een groot zeil gemaakt eindigend in een puincontainer tot de rand gevuld met modder. Of een stuk zeil met zeep en water over een dijk naar beneden gedrapeerd waarbij alle deelnemers onderaan gelanceerd werden vanuit een geul zeepwater. Sommige schoten met flinke snelheid uit de geul zoals middelste dochter en sommigen belandden juist met hun gezicht in het zeepwater waarbij er geroepen werd, met twee handen voor het gezicht, dat er zeep in de ogen prikte. Onze oudste dochter bracht mij op dat moment meteen terug naar meer dan twintig jaar geleden. In het grote witte ligbad in onze Amerikaanse badkamer. ‘Mam, er prikt zeep in m’n ogen!’ werd er dan gekermd tijdens het haren wassen. Nu ze het opnieuw riep moest ik meteen een volgende filmpje maken van haar zus dus ik kon niet meteen helpen. Een toeschouwer vond het wel lang duren en schoot intussen te hulp met een droog papieren zakdoekje. 

Toen we in Mexico woonden deed mijn lief zo nu en dan mee met een ware spartanenrace. In 2013 reden we zelfs twee dagen noordwaarts om vlakbij de woestijn bij een zeer uitdagende spartanenrace te zijn. Veel getrainde mannen met ontbloot bovenlijf stonden aan de start. Erg Amerikaans georganiseerd met veel rook en dramatische muziek bij de start en een hoop opjuttend geschreeuw door een megafoon. Veel sporters droegen professioneel een zakje op hun rug met drinken of een riem om hun heup met extra water. Een écht zware race van eenentwintig kilometer en vijfentwintig obstakels. Al vóór de start moesten ze over een houten muur klimmen. Als een obstakel niet lukte moest je je dertig keer opdrukken voor straf. Hij klom lange afstanden door de rotsige bergen. Door een meer waden. Modder. Het was echt een spartaanse wedstrijd. De lopers werd niets ontzien. Mijn goed getrainde eega liep er tien jaar geleden in totaal twee uur en vijfenveertig minuten over die eenentwintig kilometer. Een snelle tijd. Tijdens de race vandaag koos mijn lief voor een tweede ronde en twee van de drie dochters vergezelden hem. Ik had tijdens de tweede ronde een plekje in de schaduw gevonden. Ik dacht al mijn foto’s en filmpjes wel verzameld te hebben, maar toen ik ze bijna weer de dijk af zag glijden rende ik er tóch op het laatste moment maar weer een keer heen. Over een leeg voetbalveld spurde ik op blote voeten en in een lange zomerjurk naar de overkant. ‘Stop!’ roepend zodat ik ze glijdend kon filmen. Zij hoorden alledrie niks door de harde opzwepende muziek door de boxen maar de twee mannen - op een soort strandwachterstoren met een megafoon aan hun mond - hoorden mij wèl. Dus werd ik door ze toegesproken dat door alle boxen op het terrein te horen was. Het tweetal met megafoon maakten er een grappige sketch van. Met mij in de hoofdrol. Ik mocht uiteindelijk onder hun torentje komen staan voor de beste plek om filmpjes van het modderbad te maken. Mijn lief en twee dochters werden met naam en woonplaats omgeroepen en in de schijnwerpers gezet. Dit was zíj́n heuglijke verjaardagscadeau. ‘Moeders zei net dat ze volgend jaar ook mee doet’ klonk het door de speakers. ‘Ennuh…moeders wil graag een knuffel’ zei de grappenmaker ook nog toen ze smerig uit het modderbad klommen. Over het eerste rondje hadden ze anderhalf uur gedaan door de drukte en wachtrijen voor de obstakels. Het tweede rondje in nog geen uurtje. Helemaal bruin besmeurd met modder liepen ze door de finish. Voordat ze de douches en kleedkamers mochten betreden moesten ze zich eerst onderdompelen in een puincontainer gevuld met aangenaam koel water. Ze keken terug op een heerlijke, sportieve middag met elkaar. Vader met zijn drie volwassen dochters. Een onvergetelijk cadeau. 

My temazcal ritual in Mexico | 3rd of July 2015

HEALING
“Our wounds are often the openings into the best and most beautiful part of us.” 

- David Richo

Na een zonnig en mooi ritje langs de rand van het Mastbos mag ik mijn autootje meteen aan de linkerkant van een bossig zijweggetje parkeren. De rest moet ik lopen tot aan het huis. Ik merk dat juist de wandeling naar het huis me al goed doet. Ik kijk uit op open velden omzoomd door bomen. Paarden in de wei. Dan zie ik de entree naast een terrasje dat gevuld wordt met twee uitnodigende stoeltjes met schapenvellen erover gedrapeerd. De deur staat wijd open. Onder een prikbord in de hal liggen visitekaartjes van mijn vriendin die coach is en hier een ruimte huurt. Dan gaat er een deur open en komt er een bekende van mij met haar hoofd om de hoek kijken. Ze is psychologe en wij waren ooit samen hulpmoeder op de Montessorischool van onze dochters. We maken een kort praatje en dan klop ik voorzichtig op de andere deur die al open staat. Om de hoek zie ik de vrouw waar ik een afspraak mee heb. Ik ken haar van vroeger van mijn yogaschool. Ik werd door de yogajuf, die mij niet zo lang geleden thuis een privéles kaakyoga gaf, gewezen op deze therapeute. Ik had haar website toen ook wel bezocht maar was er nog niet aan toe denk ik. Vorige week werd ik toevallig weer op haar gewezen door een andere yogajuf. Zij reist met deze therapeute mee door Europa om healing lessen te geven. De therapeute heeft het erg druk en is veel onderweg zei ook de voicemessage op haar telefoon. Toevallig viel er een afspraak uit en kon ik een paar dagen later terecht. Voorheen gaf ze cranio sacraal therapie waarbij ze zich niet richt op de klachten maar juist op de mens als geheel. Dus de lichamelijke, emotionele en mentale lagen. Het woord cranium betekent schedel. Sacraal komt van sacrum en betekent heiligbeen. Zoals de naam van de therapie al aangeeft ligt de focus dus op alles tussen je kruin en het heiligbeentje. Cranio sacraal therapie gaat er - net als mijn yogadocenten - vanuit dat alle organen, zenuwen, spieren en gewrichten doormiddel van bindweefsel met elkaar verbonden zijn. Deze therapeute is in de leer bij een sjamaan en geeft met die kennis nu diepwerkende energetische behandelingen. Haar intentie is om naar de essentie terug te gaan waar altijd al heelheid was. Volledige ontspannenheid helpt daarbij. Om dat te bereiken gebruikt ze een sjamanendrum. Zodra ik ontspannen op het bedje lig begint ze te drummen om mij heen en over mij heen. Ze fluit ook een beetje. Ik ontspan nog dieper door de trillingen en ga in mijn gedachten terug naar Mexico waar ik ooit een temazcal healing in een authentieke zweethut heb gedaan. 

Vlak voor onze verhuizing terug naar Nederland, juli 2015, deed ik zo’n healing samen met twee expat-vriendinnetjes. Eén uit Japan en één uit Puerto Rico. Het langdurig temazcal ritueel uit de tijd van de Maya’s werd uitgevoerd door een sjamaan. De zweethut stond aan de rand van een meer. We offerden eten aan de goden, moeder aarde en de windrichtingen. We werden gereinigd met rook en een bosje geneeskrachtige kruiden. Het geluid van een sjamanendrum. Zo’n ceremonie stelt je in staat om jezelf op vier niveaus te reinigen: fysiek, mentaal, emotioneel en spiritueel. De lichamelijke reiniging is het eerste niveau. Het lichaam verwijdert in de zweethut gifstoffen doormiddel van zweten. De in het vuur verhitte lavastenen in de hut zorgden daarvoor. In de volgende niveaus vernieuw je je geest doormiddel van rituelen. Wij zongen onder andere. De sjamanendrum, een typische Mexicaanse fluit. Het laatste niveau is je bevrijden, genezen en herboren voelen door het loslaten van belemmerende overtuigingen. Daar kunnen jaren overheen gaan, maar ook na één sessie kun je al bevrijd voelen van enkele negatieve emoties. Ik vond het onverwacht heel emotioneel. Volgens de Maya’s symboliseert de temazcal hut de baarmoeder. Een heel indrukwekkende en onvergetelijke ervaring voor ons alledrie. Nu hier, tussen de oerhollandse weiden, heeft de therapeute de sjamanendrum weg gelegd en raakt ze me soms aan. Soms krijg ik het gevoel dat haar handen vlak boven mij zweven. Soms krijg ik ook het gevoel dat ze me draagt. Een hand onder mijn heiligbeen geschoven en een hand onder mijn nek. Mijn lijf reageert op diverse manieren zoals trillen, kippenvel of juist een heel zwaar gevoel. Op een bepaald moment raakte ze drukpunten onder mijn voeten aan. Ik kreeg daarbij een vreemde ervaring. Het voelde alsof mijn voetzolen nog aangeraakt werden door haar maar ook hoorde ik voetstappen in de ruimte. Ik vroeg me af of er iemand binnen gekomen was? Tegelijkertijd begon de therapeute verder van mij vandaan te drummen. Wie drukt er dan op mijn voeten? Heel rare gewaarwording. Wat zij zelf juist heel bijzonder vond was dat er een pauw plots onder het openstaande raam begon te roepen. Ik dacht eerst dat het een kindje met een toetertje was. Wat op zich al vreemd zou zijn, want het huis ligt erg afgelegen en er waren geen kinderen in de buurt. Na de sessie vertelde ze me dat het een pauw was. Pauwen worden gezien als symbool voor vernieuwing en hergroei. Als symbool voor vernieuwing van het leven en oplettendheid. De ‘ogen’ van een pauw overzien een zeer wijde omgeving en verdrijven boze krachten. Toevalligerwijs waren wij net met vernieuwing bezig. De therapeute wilde mij weer terug laten keren naar het blauwdruk van vóór mijn trauma. Door ontspanning kan het zelfgenezend vermogen optimaal zijn werk doen en voor healing zorgen. Het geluid en de trillingen van haar sjamanendrum creëren de juiste voorwaarden daarvoor. Vertrouwen in de eigen wijsheid van het systeem. Zelfgenezing. Vernieuwing. Hoe toevallig dat een pauw, juist tijdens onze sessie, naar ons toekwam en van zich liet horen. 

Resilient

MOE
‘Wanneer een ouder aan kanker lijdt, raakt dat het hele gezin.’ 

- Harry van de Wiel

Aan de buitenkant is gelukkig steeds minder te zien als aandenken aan mijn zware operatie. De schade aan mijn lichaam wordt minder zichtbaar. Het grote litteken aan de binnenkant van mijn linkerarm van het huidtransplant wordt steeds lichter van kleur. Op die plek is het sowieso niet zo opvallend. Ookal draag ik nu korte mouwtjes. Aan de binnenkant van mijn andere arm zitten ook al vanaf mijn peutertijd littekens. Door het raam van de tuindeur getuimeld en een keer hete koffie (of thee?) over mijn hand en arm gegoten. Nooit heb ik daar een vraag over gehad anders dan tijdens m’n badmintontrainingen. Daar moest ik mijn arm met racket zodanig draaien dat het zichtbaar werd. Bij het mooi herstel van het litteken op mijn hals had ik wat twijfels. Ookal zegt de arts steeds dat ze uiteindelijk in een vouw in mijn hals zal verdwijnen. Twijfels tot afgelopen week toen ik een vrouw op mijn yogaschool sprak die twintig jaar geleden eenzelfde soort operatie heeft ondergaan. Ik zag haar litteken over haar hals niet, of nauwelijks, toen ze het aanwees. Dat geeft mij vertrouwen in de helende kracht van het lichaam. Sowieso zie ik wekelijks het ingekapselde oedeem onder mijn kaaklijn zachter en minder worden. Mijn lichaam werkt nog steeds hard aan de genezing van mijn littekens. Knap lijf. Dat mijn lijf ook hard werkte om het gezond te houden was te zien aan de vier littekens in mijn lymfeklieren. Daar voel ik ontzaglijk veel dankbaarheid voor. De buitenwereld die op de hoogte is van mijn traject ziet mijn opgeknapte lijf en mijn opgeruimde humeur. Mijn conditie en spieren komen terug. Ik fiets weer dagelijks. Afgelopen week was ik bij een yogales van mijn Amerikaanse juf waarmee ik vlak voor mijn diagnose nog geluncht had, maar haar daarna niet meer gezien of op de hoogte gebracht had. Zij, en wat yogi’s uit mijn oude klas, zag ik nu pas weer. Ik kreeg veel lange omhelzingen. Heel lief en warm. Hun ogen zochten wel naar mijn littekens, ze waren immers via via wel op de hoogte gebracht. Deze littekens horen nu bij mij. Bij dit deel van mijn leven. Zij waren vooral erg gelukkig en opgelucht om mij weer lichamelijk gezond terug te zien. 

Psychisch ben ik echter nog niet zo ver. Ik heb de pijn om alle verliezen een tijdlang noodgedwongen moeten parkeren. Er was domweg geen tijd en gelegenheid voor. Ik dácht er nauwelijks aan. De diagnose kwam vorige zomer als een grote klap. Dat doet veel pijn en daarna volgde vrijwel onmiddellijk de drukte van onderzoeken en ingrijpende behandelingen die maandenlang duurden. De bekende rollercoaster. Dat kostte me veel energie, tijd en fysieke ellende. Ik moest alle zeilen bijzetten om de behandelingen te doorstaan en kwam helemaal niet toe aan het echt voelen van de pijn van het verlies. Daar komt nu gelegenheid voor. Gepaard met vermoeidheid. Ik kan nu overrompeld worden door golven van vermoeidheid. Wanneer ik een etentje heb gehad buiten de deur, een gezellige lunch op een terras of een ander leuk avondje uit ben ik de volgende dag gevloerd. Dit ritme is me inmiddels bekend. Dan moet ik lang uitslapen. Nog een middagslaapje. Ik ben dan zó moe dat ik geen boek kan lezen en het moeilijk vind om concentratie voor een gesprek op te brengen. Door die vermoeidheid werken m’n hersenen gewoon minder goed. Ik heb dan bijvoorbeeld moeite met onthouden, met m'n aandacht bij iets houden of met het nemen van beslissingen. Gewoonweg uitgeblust. Het gevolg is meestal emotioneel zijn, huilerig, vergeetachtig, lusteloos. Ik zie een patroon en daar kan ik rekening mee houden. Voldoende tijd nemen om tussendoor te ontspannen. Fijn en lief als de buitenwereld er begrip voor heeft en er rekening mee houdt. Ookal is er steeds minder te zien aan de buitenkant. Ookal ben ik er best goed doorheen gerold. Ontspannen kunnen mijn lief en ik heel goed op de Zeeuwse boerderijcamping waar we dit seizoen al twee zonnige weekends doorgebracht hebben. Aankomend weekend gaan we weer. Marjan maakt altijd een plekje voor ons vrij. We zetten de VW kampeerbus zaterdagochtend op een veldje. Maken ons bed op en sluiten de koelkast aan. We bestellen ons ontbijtje voor de volgende ochtend op de melkboerderij. Dan pakken we onze fietsen en de strandtas en gaan naar het strand. We kiezen er altijd voor om een maaltijd bij een strandpaviljoen te nuttigen. Zo relaxt. We slapen en lezen onder de strandparasol. We maken een strandwandeling met voetjes in het zeewater. We blijven zo lang we maar willen. We hoeven met niemand rekening te houden. Heel senang. We maken altijd tijd voor een overheerlijk Italiaans ijsje op de terugweg naar de boerderij. Op zondag mag de bus de hele dag op de camping blijven staan van Marjan. Lekker veilig en geen parkeerkosten. Afgelopen weekend zelfs met bikini in de warme bus op weg naar huis gestapt. Raampjes wijd open. Zout in ons haar, de zon op onze huid. Ultiem vakantiegevoel. Zó uitgerust. Ik weet zéker dat er verbetering van mijn moeheid mogelijk is. Het is allemaal pas zo kort geleden. Na een jaar is pas de invloed van de behandeling verdwenen. En de moeheid blijft ergens ook in stand door de verwerking van de ziekte. En angst voor de terugkeer ervan. De vrouw op mijn yogaschool die ik deze week sprak had na twintig jaar nog steeds last van die angst. Het is een lang proces. Ik merk wel dat ik uit de patiëntenrol ben gestapt. Wanneer ik nu in m’n uppie stevig door het Erasmus ziekenhuis stap voor nazorg afspraken voel ik me verre van patiënt. Ik loop met een flink tempo de parkeergarage door. Met een veerkrachtige tred de trap weer op. Op die momenten voel ik me krachtig. Een ‘Kijk eens hoe ver ik al gekomen ben’ gevoel.

Celebrating on the rooftops of Rotterdam!

KWART EEUW
“My daughter… She’s like an excellent cut diamond that shines brilliantly from the inside out. She’s admired by many, including me! She exudes joy, love, peace, and excellence. She is phenomenally made!” 

-  Stephanie Lahart

We zitten op rode fluwelen stoelen op het balkonnetje. We kijken onwennig om ons heen. Bewerkte plafonds. Naar beneden. Twee grote piano’s op het podium. We zijn in de grote zaal van het Koninklijk Concertgebouw in Amsterdam. Wereldwijd bekend om zijn akoestiek. Het concertgebouw opende in 1888 de deuren richting de stad Amsterdam. Het valt bijna niet voor te stellen, nu het gebouw midden in de stad staat, maar het concertgebouw was bij de opening omringd door weilanden! Het statige gebouw keek uit op het kort daarvoor geopende Rijksmuseum. Dat is natuurlijk nog steeds zo ookal ligt het Museumplein ertussen. Het Museumplein ontstond in de decennia daaropvolgend toen de wijk Oud-Zuid zich ontwikkelde. Overal in het koninklijke gebouw zijn garderobes bij de toegangsdeuren naar de zaal. Onbewaakt en gratis. Waar vind je dat nog in deze tijd? Alle trappen met dikke bordeauxrode traplopers bekleed. Voor aanvang drink ik met mijn lief een kop thee in de lobby. Lekkere roomboterkoekjes erbij. Tijdens ons etentje vooraf bij een eetcafé op de Overtoom hadden we geen tijd meer voor mijn dessert. De serveerster kwam veel te laat vertellen dat mijn chocolade toetje al uitverkocht was. Deze heerlijke koekjes maakten veel goed. We genoten van mijn verjaardagscadeau voor mijn lief. Een avondje uit naar het Koninklijk Concertgebouw waar wij - gekgenoeg - nooit eerder geweest zijn. De vrolijke mezzosopraan Tania Kross gaf eigenlijk een soort tutorial over opera. Ook een soort stand-up comedy, haar geschiedenis kwam uitgebreid en grappig aan bod. Opgeleukt met prachtige aria’s van haar. Zelfs één in het Papiamento. We kregen een korte uitleg over de bekende opera Carmen. Opera voor beginners. In de pauze werden we weer getrakteerd op drankjes en roomboterkoekjes. Na de pauze werd het steeds leuker. Tania zong Barcelona van Freddie Mercury. Ook een zachte lullaby die ze vroeger voor haar zonen zong. Een toegift natuurlijk. We liepen gearmd door de zwoele avond terug langs het Vondelpark, langs het Leidseplein en over de Overtoom. Het Leidseplein waar mijn lief zo’n dertig jaar terug een zomer werkte bij de AMRObank. Langs het AMRObank filiaal op de Overtoom waar ik werkte - waar Peter Lusse vaste klant was en waar atleet Ben Johnson zijn Canadese dollars omwisselde. Hetzelfde kantoor waar ik ook bedreigd werd met een pistool tegen het glas van mijn loket. Een andere zomer werkte ik bij een veel groter kantoor van de AMRObank, namelijk op het Rembrandtplein. Mijn lief en ik hebben het altijd zo naar ons zin tijdens bezoekjes aan ‘ons’ Amsterdam. We hebben zoveel voetsporen in deze stad liggen. De stad waar we studeerden aan de universiteit, verliefd werden, samenwoonden met ons poesje Chopin in een heerlijke benedenwoning uit 1904 met tuin, waar we ons eerste autootje kochten (een bejaarde Fiat) en met mijn eerste echte baan onze eerste lease-auto voor de deur mochten parkeren. De stad waar we trouwden en waar we weer vandaan verhuisden. Amsterdam heeft een speciaal plekje in ons hart. 

Datzelfde gevoel heeft oudste dochter met haar stad Rotterdam. De stad waar zij studeerde aan de Erasmus, haar eerste baan vond met eerste (lease)auto, ging samenwonen en weer zelfstandig ging wonen. De stad die ze aankomende zomer inruilt voor het wereldse Singapore. We vieren de vijfentwintigste verjaardag van deze dame: een kwart eeuw op deze aardkloot. Een kwart eeuw zijn wij papa en mama. Ik doe erg mijn best er goed bij stil te staan. Misschien voorlopig haar laatste verjaardag dat we met z’n allen samen vieren. Ze is geen meisje meer. Ze heeft zélf het grote expat-avontuur geregeld bij haar bedrijf. Ons heeft ze gevraagd haar deze zomer weg te brengen naar haar nieuwe woonplaats. Dat doen we natuurlijk. Met z’n vijfjes vliegen we voor een maand die kant op en maken we vooraf een geweldige rondreis door het oorspronkelijke Borneo. Door het bijna ondoordringbare binnenland. Een paar keer (propeller)vliegtuigjes als transport en twee keer een klotok, soort woonboot waar wij boven in de openlucht slapen onder klamboe’s en het personeel beneden. Zelfs met een bamboevlot en met brommers rijden we een stukje door het binnenland. We gaan orang-oetans in hun oorspronkelijke leefomgeving zien, honingberen, waterbuffels en vele soorten apen. We slapen onderweg in traditionele houten longhouses op palen. Joe is de Indonesische gids die ons gezin een week lang mee op sleeptouw neemt door de jungle, om twee rivieren te doorwaden en bergen op te klimmen voor een magnifiek uitzicht. Op het einde verblijven we een week op een bounty eiland in twee houten huisjes aan het strand. Wanneer je daar gaat zwemmen, drijven er gemakkelijk twintig zeeschildpadden om je heen. Oudste dochter heeft als gevolg van haar emigreerbeslissing mij deze reis laten organiseren. Het zal heel bijzonder en onvergetelijk worden. Daarna laten we haar achter in Azië. We gaven haar bij geboorte als tweede naam Donelle dat wereldheerser betekent. Een naam die helemaal bij haar past. We vieren deze verjaardag op het dak van Rotterdam. Heel toepasselijk. Een Rotterdams dak dat op haar verjaardag opengesteld is voor publiek. Wanneer we vervolgens samen gaan eten in een restaurant zit er een groep jonge leraren naast onze tafel. Zodra ze door hebben dat we een verjaardag vieren zingen ze hard voor onze dochter, het hele restaurant sluit aan. Zo feestelijk sluiten we haar verjaardag af. 

Great beach in Zeeland!

ZO KLEIN EN VRIJ!
“After all, the best part of a holiday is perhaps not so much to be resting yourself, as to see all the other fellows busy working.” 

- Kenneth Grahame

Ineens viel het me op. Alles wat die Amsterdammers in het groot hadden, hadden wij in het klein. Net Calimero. "Zij zijn groot en ik is klein, en da's niet eerlijk.” Mijn lief en ik zaten in het late zonnetje te barbecuen aan ons klaptafeltje in het gras met een gezellig retro paars tafelkleedje erop. Twee redelijk nieuwe comfortabele zitstoelen van de Decathlon erbij. Helemaal tevree. Ik keek vanuit mijn stoeltje uit op twee grote witte, luxe caravans aan de andere kant van het veldje met grote voortenten eraan. De twee bevriende echtparen van de caravans hadden hun grote eettafel ertussen gezet. Ze hadden vier grote bijpassende tuinstoelen erbij met luxe hoofdkussens en verstelbare rugleuning enzo. Het verschil met onze campinguitrusting was lachwekkend. Zij zijn groot en ik ben klein… Ik keek naar ons antieke, door de tijd versleten, retro bruine luifeltje. Al bijna vijftig jaar zijn werk gedaan. Het rubber om hem aan de Volkswagenbus te schuiven was op meerdere plekken gescheurd. Lekjes in het doek die door de jaren heen ontstaan waren hadden we provisorisch met liefde en ducktape dichtgeplakt en nooit meer naar omgekeken. Het werkte immers prima tot nu toe en dus vergaten we het weer. Het contrast met hun uitschuifbare - op licht aluminium stangen gedragen - omvangrijke luifel kon niet groter zijn. Terwijl onze garnaaltjes die avond op de kleine oranje barbecue rustig lagen te garen, stond hun airfryer in de voortent gevuld met frikadellen en patatten. De twee forse Amsterdammers hadden overigens bijna alles identiek. Hun witte caravan’s met luifel dus, hun zwarte auto’s met fancy wieldoppen, hun kleding, kalende hoofden, dikke bierbuiken, beiden tattoo’s en zelfs hun vrouwen leken identiek. Zussen of zelfs tweeling schatte ik in. De vrouwen droegen hun geblondeerde haar op dezelfde manier opgetist en opgestoken. Ze droegen dezelfde panterprint leggings, hadden hetzelfde mandje voor de afwas en hadden dezelfde lichtblauwe fietsen. Beiden kleine tattoo’s in hun nek en een piercing in hun neus. Reuze aardige mensen trouwens. Heel behulpzaam ook. Ik kijk naar hun identieke robuuste, brede opstap voor de deur van hun caravans. Heel wat groter en luxer dan ons kleine inklapbare krukje voor de schuifdeur van de grijze VW bus. Tussen hun kolossale caravans staan vier heel degelijke, elektrische fietsen op hun stevige standaard geparkeerd. Ik vermoed dat ze thuis in Almere dezelfde fietsen gebruiken. Achter mijn stoel staat een heel klein half verroest vouwfietsje op een wankel standaardje. Wanneer hij omvalt ligt de ketting eraf weten we. Het verschil met de fietsen aan de overkant van het kampeerveldje kan niet groter zijn. Ik lach erom. Vanmiddag toen we van het strand kwamen en een Italiaans ijsje wilden halen liep de achterband van het fietsje van mijn lief in één zucht leeg. We zaten er eigenlijk op te wachten, op die klapband. Feitelijk was het mijn fietsje. Op de stoep met een ijsje in ons hand namen we een rigoreuze beslissing. We lieten dat verroeste ding, met verlepte buitenband achter bij een gesloten fietsenmaker in het dorp. Mijn lief ging lopend op z’n slippers zes kilometer terug naar de camping. Ik in m’n uppie met de strandtas aan het stuur op het andere fietsje alvast vooruit. Ik kwam Danny Vera tegen op zijn fiets, kindje voorop in een zitje. Ik lachte naar hem. Z’n haar in het vet, rood rock&roll jasje aan. Hij zei me vrolijk gedag. Ik groette terug. Ik weet dat hij in Middelburg woont waar onze dochter ook drie jaar studeerde. Toen hebben we hem helaas nooit ontmoet. Ook mijn lief herkende hem later toen Danny hem weer tegemoet fietste. 

De dag ervoor hadden we een platte band van de andere vouwfiets net toen we naar het strand wilden.  In Middelburg haalde mijn lief zo’n banden-plak-doosje. We hadden twee Simson doosjes mee maar toch misten we een tubetje lijm. We bleven heel relaxt. We waren samen. Geen haast. De stevige fietsen van onze overburen op de camping vergeleken met die gammele van ons waren wel een eyeopener. Ik heb inmiddels al gekeken naar de aanschaf van twee nieuwe moderne vouwfietsen. De Amsterdamse overbuurman vroeg nieuwsgierig op zaterdagochtend bij onze aankomst op de camping of hij bij ons binnen mocht kijken. ‘Goh, mis je dan niet de ruimte van zo’n moderne camper?’ vroeg hij op z’n ras Amsterdams. Wij vinden juist zo’n oud busje veel charme hebben reageerde ik. ‘Maar mis je geen toilet of een keuken dan?’ probeerde hij nog. Hij kon zich duidelijk niet voorstellen wat wij in onze plezierige hippiebus zagen. Uiteraard kregen we meer aanloop voor ons romantische kampeerbusje op de camping. Die stroom aandacht lijkt nooit op te drogen. Op Tweede Pinksterdag waren we na ons ontbijt in een mum van een tijd klaar met afwassen en de bus inpakken. We vertrokken naar Zoutelande, parkeerden onze bus daar en maakten er nog een leuke tijd van op het strand. De Amsterdammers konden hun caravans natuurlijk nergens kwijt en reisden na lang opruimen terug naar Almere. Juist om díe vrijheid houd ik zo van ons compacte Volkswagenbusje. Karma haalde ons trouwens wel in. Eind van de middag, op weg naar huis, stopte mijn lief de bus even bij een benzinestation. Hij was rozig. Een rondje om de auto en toen wilde hij ‘m starten…de motor deed niks. We belden de ANWB en moesten een uurtje wachten bij LaPLace langs de snelweg. Mijn lief liep ondertussen zelf even terug naar de bus om nog eens te starten. Ons busje liet ons niet in de steek! Zonder problemen konden we het laatste stukje doorrijden naar Breda.