Christmas meal with family!

VERBINDING
‘Happiness is having a large, loving, caring, close-knit family in another city.’ 

- George Burns

De hele middag stond mijn lief in zijn immer opgeruimde keuken met liefde voorbereidingen te treffen voor de grote Kerstdis op derde Kerstdag. Diner met mijn kant van de familie. Ik heb één jongere zus en zij heeft ook drie kinderen. Mijn zus en ik hebben al meer dan tien jaar beiden ouders niet meer, en al meer dan twintig jaar geen moeder meer. Eigenlijk twee weesjes. Een klein familietje dus waarvan de spil, onze lieve moeder, helaas weggevallen is. Die familieband mogen we koesteren. Wij moeten er ook wel moeite voor doen. Wij zijn beiden geen bellers, en mijn zus is in haar drukke leven ook niet zo van WhatsApp. Helaas wonen wij ook nog eens heel ver uit elkaar. Meer dan twee uur rijden tussen Friesland en West-Brabant. Net als Amerikaanse families, verspreid over hun grote land, proberen we Kerstmis bij elkaar te zijn. Dat lukt niet elk jaar, maar vanavond zitten we al-le-maal samen aan onze lange tafel in de achterkamer. Bijzonder, want neefjes en nichtjes hebben zelf drukke levens, reizen best vaak en onze oudste woont sowieso in het buitenland. Vanavond de complete familie samen voor een verbindend Kerstdiner! Mijn lief heeft zelf een vegetarische ragout gemaakt, een courgettesoep en een grote Amerikaanse meatloaf geprepareerd met mijn zelfgemaakte compôtes erbij van kweeperen of bramen. Gezamenlijk hebben we de armen uit de mouwen gestoken voor bijgerechten zoals, uit Friesland heerlijk zelfgemaakte stoofpeertjes en worteltjes, en uit Brabant aardappelkroketjes en lekker klaargemaakte prei. De tafel staat vol met gevulde schalen. Genoeg voor iedereen. Veel gesprekken aan tafel, tussendoor afwasjes, een lachsalvo en lekker eten. Het dessert meegebracht uit Friesland wordt in onze keuken in elkaar geflanst, bestaande uit zelfgemaakte pavlova met mascarpone, framboosjes en zelfgemaakte merengue. Zo smullen! Ook de apple crumble met slagroom was niet te versmaden. Allemaal genieten we van ieder’s gerechten. Complimenten vliegen over en weer over tafel. Het is een hoogtepunt in het jaar. Een reünie van onze beider gezinnen waar wij trots op zijn. Twee van onze kinderen werken bij of voor defensie net als hun (vast trotse) overgrootvader Arie die bij de marine werkte. Twee van onze dochters  studeren iets medisch in het ziekenhuis, onze dochter in het Wilhelmina kinderziekenhuis in Utrecht en mijn nicht in het Amphia ziekenhuis in Breda. Zo leuk voor de neven en nichten om wat herkenning in elkaar te zien, interesse in elkaar te tonen - daar ben ik ook op trots op. Ze hebben leuke geanimeerde gesprekken met elkaar. Ze zijn bijna allemaal volwassen en vinden hun weg in het leven. Partners. Wat onze Kerstmisvieringen vroeger verbond was de enorme lol die we hadden als de kinderen met elkaar dansjes oefenden en filmden met de grote panda van Just Dance. Eindeloos opnieuw omdat het tóch nog beter kon. De meest hilarische filmpjes waren die waar mijn zus en ik ook een poging deden om mee te dansen. Goud waard! We hebben ze bewaard van diverse jaren, altijd weer een tranentrekker van het lachen bij het terugzien. Jongste neefje stelt voor om vanavond een nieuwe op te nemen maar de rest vindt het dit jaar kennelijk toch iets te kinderachtig worden. De familie-kerst-fotoshoot aan tafel kan niet ontbreken natuurlijk, de foto voegen we weer toe aan onze fotoalbums.

Nu oudste dochter ook in ons koude kikkerlandje is, gezellig bij ons thuis logeert, sta ik wat meer stil bij de drie-eenheid van onze dochters. Het is heel fijn om ze met z’n drieën samen te zien. Op de bank op en tegen elkaar aan hangend, heel knus met fleece dekentjes over zich heen kijken ze naar een Kerstfilm. Ook ondernemen ze dingen twee aan twee. Drie meiden in ons gezin, zelf groeide ik op met één zusje in mijn gezin. Mijn moeder is er juist weer één uit een gezin met drie meiden. Drie generaties vrouwelijke gezinnen. Daar stopt de vrouwelijke energie, mijn oma had alleen broers. Vroeger toen we opgroeiden in Zwaag in West-Friesland maakte mijn moeder een oud recept dat ‘Jan in de zak’ heet.  Mijn zus en ik waren er dol op. Het is een traditioneel Nederlands gekookt deeggerecht (ook bekend als broeder). Vaak met rozijnen, dat langzaam gaart in een katoenen zak in kokend water. Het resulteert in een zachte, korstloze koek of brood geserveerd met warme stroop met boter. Ik weet niet hoe mijn moeder ooit aan dit recept is gekomen. Ik heb het recept helaas nooit zelf van haar gekregen. Ik vind het een typisch winters gerecht omdat je de ‘heel erg dikke pannenkoek’ overgoten met warme stroop eet. Het valt best zwaar op de maag. In het hospice sprak ik onlangs met een bewoonster over dit gerecht en zij kent het. Ze deelde het recept met mij en ik beloofde het tijdens de Kerstvakantie klaar te maken voor mijn dochters. Een soort familiereceptje. ‘Jan in de zak’ heeft een oorsprong in West-Friesland. De unieke naam verwijst naar de bereidingswijze, de zak. Het is een doek - vaak een kussensloop of katoenen luier - waarin het deeg gaar wordt gekookt. Het werd vroeger vaak op zaterdag gemaakt in huiselijke kring en is sterk verweven met familierecepten. Bloem, gist, rozijnen, water en suiker. Ik probeerde één helft met rozijnen te maken, en één helft zonder rozijnen voor jongste dochter. Dat lukte gedeeltelijk, maar het smaakte goed. Het ouderwetse gerecht laat zien hoe traditionele kookmethoden (au bain-marie) een heerlijk resultaat kunnen geven zonder oven. Dit blijkt een heel oud type gerecht te zijn dat zeker al in de prehistorie in kookpotten van gebakken klei gemaakt werd. Ik serveerde de maaltijd met veel liefde voordat we op de fiets door de koude, donkere winternacht naar de lange film Avatar III vertrokken. Familierecepten zijn tijdloos en brengen herinneringen tot leven. Dat deed de smaak bij mij zeker! Ze verbinden generaties en maken de keuken tot het kloppende hart van het huis.

 A joyful Christmas morning!

KERSTPYJAMAATJES
‘I really can’t stay

but baby it’s cold outside

I’ve got to go away

but baby it’s cold outside

This evening has been,

been hoping that you drop in

So very nice

I’ll hold your hands, they’re just like ice’

- Dean Martin

Wat hebben wij als gezin toch elke winter met warme chocomel? Zéker veel geluksmomenten met chocomel maar soms ook pechmomentjes met warme chocolade. Zelfs vorig jaar toen we in Vietnam de Kerstdagen vierden in een warm maar regenachtig Hôi An dronken we hartverwarmende chocomel. Tijdens corona lockdown gingen wij regelmatig in Antwerpen naar de bioscoop. Een half uurtje rijden. De regels waren daar destijds veel minder streng. In de Belgische bioscoop was een kiosk van Leonidas met verkoop van bonbons maar óók van de allerlekkerste warme chocomel die we ooit dronken. We waren op de Kerstmarkt in Brussel begin van de week op een ijskoude maandagavond. We hadden twee lieve gasten meegenomen. We stopten op de Grote Markt bij een countdown voor de grote Kerstlichtshow. We hadden nog tien minuutjes te wachten, dus mijn lief en ik haalden bij een straatje ernaast zeven bekers warme chocomel van Leonidas. De man achter de counter redde het echter nét niet met zijn voorraad voor het vullen van alle bekers. Er moest één beker af. De manager kwam erbij, er moesten er zelfs twee bekers af. Mijn lief besloot de zeven bekers iets minder vol te laten vullen en er vijf te betalen. Als geste mochten we ook allemaal een bonbon erbij kiezen. Vijf kinderen allemaal blij met alle chocolade! Met de warme beker in onze koude handen genoten we van de mooie lichtshow op de nostalgische gebouwen rondom het grote plein. Er waren wel vijf pleinen in Brussel gevuld met Kerstkraampjes. Sommigen kramen met zelfgemaakte spulletjes te koop, een plein met een ijsbaan, een plein met houten skihutjes met ernaast mensen gezellig nippend van hete glühwein, een reuzenrad ernaast met skiliftjes. Volop après ski en Kerstsfeer! We slaagden allemaal wel voor leuke souvenirs zoals sieraden, Belgische chocolade, mondgeblazen Kerstballen van glas, een pengetekend schilderij en zelfs een serie fotootjes uit een Photo Booth. Natuurlijk hebben we ook wat gegeten op houten banken aan één van de grote picknicktafels naast het verlichtte Beursgebouw. Een leuke herhaling van toen we jaren eerder ook met deze twee extra gasten naar een Kerstmarkt in Valkenburg gingen. 

Waarom vasthouden aan tradities wanneer je er moeite voor moet doen? Natuurlijk tillen tradities gebeurtenissen boven het alledaagse uit en creëren ze een moment van bezinning. Extra fijn rond de Christmas magic. Je kunt oude familietradities volgen, maar het is ook mooi om je eigen rituelen te creëren. Met tradities verbinden we de toekomst en het verleden met elkaar en dat maakt tradities krachtig. Wij doen, sinds we als jong gezinnetje naar Massachusetts emigreerden, cadeautjes onder de Kerstboom op Kerstochtend. Met onze oudste dochter van destijds bijna drie jaar oud strooiden we zelfs glitters in de tuin voor Santa in de arrenslee om de weg naar ons huis te vinden. Een glas melk en koekjes naast de chimney, precies zoals zij het leerde op haar Amerikaanse preschool. Zonder dit soort rituelen glijdt het leven aan ons voorbij door de tijd die snel gaat. Rituelen kunnen ankerpunten zijn in ons jachtige bestaan. Ons helpen de aandacht te richten op dat wat wezenlijk belangrijk is zoals mooie Kersttradities. Zo zitten wij altijd feestelijk gekleed, in vol ornaat, aan de Kerstdis op Eerste Kerstdag. Ook dit jaar natuurlijk, nu oudste dochter met ons thuis Kerstfeest viert. De gangen van het menu in de middag al zoveel mogelijk voorbereiden zodat we vlak voor het eten en tijdens het diner niet veel hoeven te doen. De tafel prachtig gedekt met een wit tafelkleed, een dieprode loper, verse Kerststukjes en veel brandende kaarsen. Mijn winterservies en glazen op tafel. Deze eerste Kerstdag vandaag liepen we echter ’s middags nog steeds in onze Kerstpyjama’s in de keuken. Eén van ons stelde voor om vandaag eens niet om te kleden en lekker relaxt in pyjama te dineren. Even slikken, idee laten bezinken en we waren allemaal voor. Wél de tafel kerstig gedekt natuurlijk en de heerlijke gerechten op tafel. Een traditie voor Eerste Kerstdag omgebogen. Tweede Kerstdag dragen we sowieso al jaren lekker ontspannen jogging broeken en sweaters. Een nieuwere traditie. De keuze van vandaag werd ons ook makkelijker gemaakt omdat we derde Kerstdag mijn zus met haar gezin over de vloer krijgen en ons die dag dus sowieso mooi zullen aankleden. Vanmorgen lagen er wel erg veel cadeaus onder de grote Kerstboom, op de eerste koude ijsdag van deze winter. Dochters hadden ook cadeaus gekocht voor elkaar en ons, oudste had cadeaus mee uit Singapore, mijn lief was wezen shoppen in Aachen en ik had natuurlijk mijn best gedaan zoals elk jaar. Een Kerstochtend in volwassen vorm in onze Kerstpyjamaatjes na het ontbijt naast de Kerstboom in de achterkamer. Traditioneel op het vloerkleed zittend op wat kussentje in een halve cirkel om de boom. Kop thee erbij en met de tijd steeds meer losgescheurd glanzend cadeaupapier en cadeaulinten om ons heen. Heerlijk genieten. Ons kapot gelachen om een wintersokkengevecht. In de Middeleeuwen duurde het kerstfeest maar liefst twaalf dagen, bepaald door de tocht van de drie koningen achter de Kerstster aan. Met hun aankomst op Driekoningen is het Kerstverhaal – en het Kerstfeest – pas compleet. Blij dat wij het in Nederland twee dagen vieren, wat al het dubbele is van de landen waarin wij het feest hebben gevierd zoals Amerika, Spanje en Mexico.

Breda | 25 december 2025

Fantastic dinner at Toscanini! 

CHOCOMEL ONGELUKJE
‘So it's not gonna be easy. It's going to be really hard; we're gonna have to work at this everyday, but I want to do that because I want you. I want all of you, forever, everyday. You and me... everyday.’

- Nicholas Sparks

Oudste dochter schuift met haar stoel nog heel snel naar achter en…hups, de mok met hete chocomel tuimelt langzaam om op het dienblad van de ober en stroomt recht haar schoot in. De kleine marshmallows drijven op het dienblad in de bruine smurrie met witte slagroom. De geschrokken jonge ober maakt zijn excuses terwijl dochter snel opstaat en met flinke vaart naar de toiletten loopt. Ze draait zich nog om voor haar bril, maar haar jongste zusje heeft ‘m al behulpzaam te pakken van tafel. Ze rennen samen naar de kraan. Middelste zus helpt de ober met een theedoek wat van de chocomel van tafel en de stoelen op te deppen, maar eigenlijk vergeefs. De zussen blijven gedrieën een tijdje weg en mijn lief en ik zitten verdwaasd aan tafel in het cafetaria van het Rijksmuseum. Wat gebeurde er net nou allemaal? We zijn zo’n twee uur voorafgaand aan dit tumultueuze tafereel het museum binnengekomen en nadat we onze winterjassen en tassen afgaven bij de garderobe liepen we de trappen op naar boven. Onder een oud gewelfd plafond liepen we een overloop op met geweldig hoge glas-in-lood ramen. Majestueus. In een zijgang zagen we de Nachtwacht van Rembrandt van Rijn aan het eind van de hal opdoemen. Groots maar toch kleiner dan verwacht. Donkerder van kleur dan verwacht. Achter een glazen raam verscholen. De omlijsting was eraf gehaald vanwege een renovatie en om diezelfde reden was op sommige plekken het glanzende vernis eraf gehaald. Rembrandt heeft ooit in de zeventiende eeuw twee jaar over dit schilderij gedaan. Vooral met het glanzende wapen had hij veel moeite, hij heeft zichzelf vaak verbeterd. Het doek heeft trouwens niks met de nacht te maken, een verkeerde interpretatie destijds vanwege de donkere kleuren. De kloveniersschutters op het doek kwamen één voor één poseren bij hem thuis op de binnenplaats. De zestien geportretteerden betaalden elk honderd gulden, Rembrandt verdiende er maar liefst zestienhonderd gulden mee. Een godsvermogen. Het schilderij is nu eigendom van de gemeente Amsterdam. Het hangt sinds 1885 in het Rijksmuseum, en sinds 1906 in een speciaal hiervoor gebouwde zaal. Na onze bewondering liepen we door vele andere zalen vol mooie en lelijke schilderijen, wandkleden, antieke meubelstukken, beelden en zilveren kandelaars. Mijn lief was nog steeds niet helemaal hersteld dus we ploften begin van de middag in het restaurant neer voor belegde broodjes en warme drankjes. Na het chocomel ongeluk kreeg oudste uiteraard een verse mok koffie cadeau en na de lunch kregen wij voor de schrik en het ongemak allemaal een gebakje en nóg wat te drinken. Heel attent. Na een onverwacht lange pauze maakten we onze weg naar de leuke tijdelijke tentoonstelling over het gewone dagelijks leven in de zeventiende eeuw.  Een perfect poppenhuis heb ik lang staan aanschouwen. Een poppenhuis was een heel fenomeen om te pochen in die periode. Ik heb daar een prachtig boek over gelezen van schrijfster Jessie Burton. Een mooie grote houten kast waarvan de deuren opengingen en daarachter was dan een heel grachtenpand nagebootst met alle tot in detail ingerichte kamers. Superleuk om naar te kijken. Ik had als kind zelf ook een best groot poppenhuis. Door mijn opa gebouwd en ingericht met behang, gordijntjes, vloerbedekking, zelfgemaakte meubeltjes en natuurlijk kleine poppetjes. Niet zo indrukwekkend zoals in de zeventiende eeuw, maar mooi genoeg voor de Bijenkorf om ze in de jaren zeventig door mijn opa te laten maken. Ik heb die van mij zelf gerenoveerd toen ik volwassen was. Onze meiden hadden hem vroeger ook op hun slaapkamer staan. Nu staat hij op de zolder in de garage te wachten op de volgende generatie die ermee mag spelen. Dit leuke bezoekje werd gevolgd door een bezoekje aan het zelfportret van Van Gogh waar de meiden graag wilden kijken. Om vervolgens naar het Melkmeisje van Johannes Vermeer te lopen waar ík juist graag heen wilde. Vanwege het benoemen van dit schilderij in de vertelling van de Oude Jan in Delft, die avond afgelopen week met de lichtshow. Schilder Johannes Vermeer komt natuurlijk uit Delft. Na een flitsbezoek aan het winkeltje met souvenirs gingen we eind van de dag terug naar ons hotel. De zon ging al onder. Bijna de kortste dag van het jaar, de winterwende. Feestelijk omkleden op de hotelkamer, haar netjes verzorgen, wat make-up op, een parfumpje opspuiten en toen door de gezellige Jordaan op weg naar de Lindegracht. Voor een uitstekend Italiaans diner bij het levendige restaurant Toscanini ter viering van ons dertigjarig parelmoer huwelijk. Het eten was werkelijk voortreffelijk, en de sfeer ook! 

Op zondagochtend wandelen we gezellig door het Vondelpark. Tussen de expats, hardlopers, yogi op hun matje in het gras, bakfietsen en natuurlijk de toeristen. We wandelen ook nog wat langs de grachten en halen natuurlijk traditiegetrouw een slagroomijsje bij bakkerij van der Linde. We eindigen onze jubileumviering vanmiddag in het chique American Hotel op het Leidseplein. Het American Hotel stamt uit de jaren 1900-1902 en is sinds jaar en dag prominent aanwezig op het Leidseplein. Onder de avant-garde van Amsterdam was en is het hotel nog steeds een geliefde plek vanwege de rijke sfeer die in het gebouw hangt. Daar had ik for old times sake een high tea gereserveerd omdat ik op mijn vrijgezellenparty daar ook gezeten had met zes vriendinnetjes. De ober vroeg ons of we hier eerder een high tea hadden. ‘Jazeker, dertig jaar geleden!’ We werden in een gezellig hoekje gezet naast het grote raam. We genoten van pompoensoep, mango smoothies, petit-fours, sandwiches, kleine quiches, een fantastische scone met clotted cream en jam. Natuurlijk vergezeld door heel veel verse thee. 

Amsterdam | 21 december 2025

‘

Amsterdam CS

EDELSTEEN

‘Amsterdam, die grote stad, die is gebouwd op palen. En als die stad eens ommeviel, wie zou dat dan betalen?’

- kinderrijmpje

We stappen het zeventiende-eeuwse pandje binnen zodra we door de beveiliger, die buiten de deur staat, toegelaten worden. Met z’n vijfjes stappen we het overvolle kleine winkeltje binnen. Ooit de woonkamer van dit pandje. Alles, begrijpelijk, op afspraak want er passen niet veel mensen binnen. We wurmen ons met dikke winterjassen erbij. Overal vitrines om ons heen met de prachtigste sieraden. Heel hebberig word ik ervan. Dertig jaar geleden na het voltrekken van ons huwelijk kochten wij hier twee zilveren kandelaars die we lieten graveren met onze trouwdatum. De kandelaars staan elk jaar weer gepoetst en glanzend op de eettafel, zo vlak voor de Kerstdagen. Wij kochten ze destijds voor zo’n tweehonderd gulden. Nu zag ik vergelijkbare kandelaars staan voor minstens vijf keer de prijs in euro’s! Juwelier Lyppens begon ooit met prachtige stoffen en zeven gouden ringen uitgestald op sinaasappelkistjes. In 1959 opende de familie hun winkel in dit zwarte hoekpandje aan de Langebrugsteeg waar we nu zijn. Trouwens op steenworp afstand van hotel L’Europe waar wij drie decennia geleden onze huwelijksnacht doorbrachten. Inmiddels is het familiebedrijf uitgegroeid tot een instituut waar diamantzetters, restaurateurs en meester goud- en zilversmeden dagelijks gepassioneerd bezig zijn. Nu we toch in deze stad zijn om herinneringen op te halen wilde ik perse in deze juwelierszaak voor een gouden hangertje kijken. Als cadeau voor onze jongste die binnenkort eenentwintig wordt. Elke dochter heeft voor haar eenentwintigste verjaardag een gouden sieraad gekregen. We mogen onder het pandje, in de kleine kelder, aan een tafel plaatsnemen. De vitrines zijn hier beneden gevuld met, hoe toevallig, zilveren kandelaars en schalen. We krijgen een kopje thee of koffie erbij. De verkoopster komt met een lade vol hangers met edelstenen in diverse slijpvormen, naar beneden. Er zitten mooie sieraden bij, maar nog niet wat dochter zoekt. Bij de tweede poging is het raak. Ik vraag de verkoopster of ik mijn trouwring en drie andere ringen met edelsteentjes mag laten poetsen hier. Als service laat ze dat doen terwijl wij wachten. Zeer tevreden en met een geslaagd gevoel klimmen we het smalle oude trapje weer op naar boven. Daar zie ik in een vitrine bijna dezelfde vintage witgouden speld van mijn grootmoeder liggen. Diamantje erin, art deco stijl. Hoe toevallig dat ik precies deze speld meegenomen heb om zaterdagavond op te spelden voor bij ons jubileumdiner, in een restaurant aan de Lindegracht. Zoveel symbolen van verbondenheid op deze middag. Echt een fijn (familie)gevoel krijg ik deze middag een gevoel dat wij nu hier horen te zijn - hier bij deze ambachtelijke juwelier. Het gekochte sieraad voor onze jongste krijgt zo een herinnering aan een bijzonder moment mee. We hadden geen betere bestemming voor de viering van ons huwelijk kunnen bedenken dan deze mooie stad waar we ooit trouwden. Zoveel voetstappen achtergelaten en zoveel verhalen om te delen en door te geven. Met een vervuld gevoel lopen we weer naar buiten waar mijn gouden ringen blinken als sterren aan de hemel.

Voor de laatste vaart van vandaag stap ik met onze drie dochters in de rondvaartbaartboot die voor het station gelegen is. Mijn lief heeft helaas weer een pijnlijke niersteenaanval en is terug naar ons hotel om onder de warme douche te gaan staan. Als weldaad voor zijn rugpijn. Wij boarden ondertussen voor de winterse Light Festival Cruise. Deze ontspannen en verwarmde boottocht brengt ons langs alle verlichtte kunstwerken van het festival. Juist in het deel van Amsterdam waar wij vroeger woonden. Langs de vaarroute staan of zweven twintig lichtkunstwerken die de grachten en bruggen doen oplichten. Bijvoorbeeld langs het Scheepsmuseum waar een drijvend skelet van een walvis helemaal met rode lijnen verlicht is. Het drijvende skelet herinnert ons aan die boodschap: wanneer een walvis sterft, zinkt zijn lichaam naar de oceaanbodem, waar het jarenlang complete ecosystemen voedt. Ook de kleur van het kunstwerk heeft een diepere boodschap. De rode gloed rondom het werk verwijst naar de bloedige geschiedenis van de walvisvangst, die tot de dag van vandaag nog steeds in sommige delen van de wereld is toegestaan. Dit kunstwerk maakt op mij vanavond de meeste indruk. Ook het Nemo museum is verlicht. Fracture Point, het grootste werk van deze editie. Door lijnen te vervormen tot een kronkelend stelsel en door structuren te buigen lijkt het museum te golven. Het vertrouwde barst langzaam open en verandert in een lichtshow van vijftien minuten. De lijnen vormen een alternatieve werkelijkheid: het bestaande gebruiken als vertrekpunt voor wat mogelijk zou kunnen zijn. We varen achter Artis, toevallig langs het Wertheimpark waar wij onze trouwfoto’s lieten maken. Aan de rand van het Wertheimpark lijken acht mensfiguren van rood draad met grote, opgeblazen en lichtgevende hoofden, ontspannende yoga oefeningen te doen. Het is het werk Under Pressure. Prachtig. De grachtengordel is toch wel een prachtig decor voor deze unieke lichtkunstwerken. Een ander prachtig kunstwerk is  I contain multitudes dat met grote lichtletters de brug over de Herengracht siert. Het is een lichtkunstwerk met veel kleuren en patronen als een mozaiek dat de diversiteit, complexiteit en de kracht van zowel het individu als de gemeenschap voorstelt. Het kunstwerk moedigt zelfacceptatie aan en het uiten van je eigen waarheid. Mooi. De combinatie van oud en nieuw tijdens deze rondvaart vind ik heel bijzonder. Door drassige grond in Amsterdam zijn oude verzakte panden geen nieuws. De panden van Amstel 100 tot en met 112 staan er wel heel bijzonder verzakt bij. Dit indrukwekkende rijtje historische huizen staan bekend als de ‘dansende huizen’. Meiden vinden dit fenomeen juist ‘t leukst. Een mooie herinnering om dit op een koude winteravond vanaf het water te aanschouwen.

Amsterdam | 19 december 2025

So happy together!

SCHIPHOL
‘Me and you, and you and me

No matter how they tossed the dice

It had to be

The only for me is you

And you for me

So happy together’

- The Turtles 

‘Ik weet uit ervaring dat een derde van jullie groep straks gaat zeggen dat zij hier niet willen zijn’ zei de kunstenaar. Eigenlijk best trots zei hij dat. Wij keken elkaar allemaal aan. Sommigen echt met angst in de ogen, ‘Zal ik dat zijn?’. We zitten in een oude, verlaten jeneverstokerij achter het station van Roosendaal. Er hebben zich hier allerlei kunstenaars gevestigd in dit pand. Ik heb hier een schilderworkshop met al mijn collega’s van het hospice. We zitten op stoeltjes in een geleend overall vol gekleurde verfspatten en vlekken. Niet alleen onze werkpakken zitten van top tot teen onder óók het hele atelier zit onder de felle kleuren verfspatten. Bovenop kasten heeft hij werk van zichzelf tentoongesteld. Ik ben wel onder de indruk. Ik vraag me stilletjes af hoe we in één ochtend zélf zo’n kunstwerk compleet af kunnen maken. Het antwoord volgt snel. Er wordt gewerkt met spuitbussen voor de zwarte lijnen, en spatels voor de acrylverf. De spiernaakte, witte canvasdoeken liggen allemaal horizontaal op schragen voor ons klaar, uiteraard zijn de houten schragen helemaal onder geklodderd. De belangrijkste en eerste fase is inspiratie vertalen naar wat je op het doek wilt hebben. De kunstenaar helpt met het vertalen naar het doek, hij hanteert de zwarte verfspuit. Daarna lekker met tubes verf aan de slag, mengen op het doek, laagjes aanbrengen en vooral veel verf. Ik maak een rondje langs mijn collega’s en zie prachtige ontwerpen. Muziekinstrumenten, opvallend veel portretten van kleinkinderen en zelfs een portret van een overleden echtgenoot. Ik heb ook mijn keuze gemaakt. Het is een groot doek dus er moet ook wel een plek voor zijn om het weg te hangen. Zo praktisch ben ik ook wel weer. Met het kleurenpalet houd ik daar ook wel rekening mee . Het is fijn om met een spatel lekker dik de verf aan te brengen. Het hoeft niet netjes. Ik loop even vast met de kleurencombinaties, maar de kunstenaar vertelt me dat het niet reëel hoeft te zijn. Ik weet wat het voor moet stellen, de mensen thuis om mij heen ook. Dáár gaat het om. Denkbeeldigheid. Vrijheid. Ik ga weer aan de slag. Ik ben zo’n beetje als laatste klaar, maar ben wel tevreden. Ik ben senang met het resultaat. De doeken blijven daar nog zeker een week drogen. Ik was mijn handen met een harde borstel, trek mijn vieze werkpak uit, verwissel de vol gespatte gympies weer in voor mijn eigen schone laarsjes en loop met de hele groep collega’s naar een leuk restaurantje in het centrum. We gaan gezellig samen lunchen. Ik hoor veel oude verhalen over het hospice. Ik vertel zelf niet zoveel. Mijn stem komt meestal niet boven het geroezemoes, muziek en andere gesprekken uit. Voor nu is het prima. Toch vind ik het eenmaal weer thuis toch jammer dat ik in groepen niet meer durf, kan of wil zeggen wat ik vroeger wel zou zeggen. Mensen verstaan me vaak niet zie ik aan hun gezichten, of ze vragen of ik het wil herhalen óf ze vragen het juist niet en laten het maar. Dat laatste vind ik het meest jammer. Daarnaast moest ik alle harde korsten van het boerenbrood op mijn bord laten liggen en kreeg ik de vraag of ik niet van brood houd. ‘Nee, ik houd niet van brood…’ maakte ik er maar van.

Bijna een jaar lang heb ik gewacht op het lijfelijk weerzien met mijn oudste dochter. De laatste keer dat haar zusjes en ik haar zagen was op 2 januari van dit jaar. In Saigon, Vietnam. Mijn lief had haar daarna in Thailand nog ontmoet. Driehonderdzesenveertig dagen lang gewacht en afgeteld naar een weerzien, naar een échte omhelzing. Na twee jaar namen we afgelopen zondag onze verloren dochter vanaf de luchthaven weer mee naar Breda. Alle drie de kipjes thuis op stok. Voor een klein maandje zijn ze thuis. Bij de opengaande schuifdeuren in de aankomsthal stonden we allevier met koud angstzweet in onze handen ongeduldig te wachten. Twee zelfgemaakte welkomstbordjes in de hand, camera startklaar. Elke keer wanneer die deuren openschoven dachten we dat zij eruit zou komen. Ze had al een berichtje gestuurd dat ze haar bagage had verzameld. Ze kwam eraan! Alleen kwam ze per abuis niet uit die deur, maar uit een andere deur. Haar zussen renden op haar af - met z’n drieën in een emotionele sisterhug midden in de hal. Ik kwam erachteraan gerend, en daarna mijn lief. En meteen, ogenblikkelijk, was dat jaar ertussen verdwenen. We waren weer samen. We keken elkaar in de betraande ogen aan en al die tijd daartussen was kwijt.  Alsof we elkaar van de week nog hadden gezien. We sleepten haar bagage mee richting de HEMA voor warme chocomel en kaasbroodjes. Onderweg kwamen we de Kerstman tegen die met ons samen op de foto wilde. Onze Kerstvakantie was goed van start gegaan. Thuis stond de tafel mooi gedekt klaar voor een typisch Nederlandse lunch en daarna startte ons middagje van Sinterklaas. Zelfgemaakte surprises werden naar beneden gesleept, in de voorkamer uitgestald en we bewonderden elkaars resultaten van dit jaar. Echt prachtig waren ze alle zes. Gedichten erbij geschreven. Natuurlijk ook wat extra cadeaus zoals Monopoly van Breda en entreetickets voor een avondje in de Oude Kerk in Delft. Daar wordt de Hollandse geschiedenis verteld door Daan Schuurmans, begeleid door muziek van een live orkest en een prachtige lichtshow. Dikke winterjassen aan, warmte elementjes voor onze koude handen in onze jaszakken. Hoe Hollands en hoe bijzonder om op een koude donkere decemberavond in zo’n oude kerk die ook wel 'Oude Jan' genoemd wordt, te zijn. Een kerk met wortels die teruggaan tot een houten voorganger uit circa 1050. Karakteristiek aan deze kerk is de scheve toren. Zoveel zin om lekker tijd met elkaar door te brengen. Zulke uitjes als in Delft natuurlijk maar ook in pyjama tot laat in de ochtend knutselen aan de eettafel of samen spelletjes doen - en samen eten, veel eten.

Rembrandtplein in the '80; behind me is the AMRObank located

EEN WARM BAD
‘En dan ineens denk je: wacht even 

ik ben de helft al lang voorbij 

dan word je pijnlijk ingewreven 

de tijd gleed ongemerkt voorbij’

- Simone Kleinsma

In m’n uppie reed ik in mijn kleine autootje naar Erasmus in Rotterdam. Dat is niet vaak gebeurd sinds de diagnose ruim drie jaar geleden. Altijd was er wel iemand bij me en sowieso reden we met de grote auto. Mijn lief zat vandaag in het buitenland, twee meiden hadden verplichtingen en oudste zat nog in Singapore. Zij komt aankomend weekend ruim drie weken naar huis. Ik had vandaag mijn laatste controle bij de radiotherapeut oncoloog. Zij stapt na drie jaar uit de routine controles en dan heb ik alleen nog elk half jaar controle bij mijn twee chirurgen. Ik had vooraf wat witte plekjes gezien in het slijmvlies onder mijn tong. Zij zag ze ook. Ze belde de mannelijke helft van mijn chirurgenteam. Ik had hem eerder in het trappenhuis al gezien toen hij met een grote lach op zijn gezicht de schuifdeuren voor me had geopend en we een praatje maakten. Hij bood aan even langs te komen bij mijn controle wanneer ik dat nodig zou vinden. Dus daar stond hij, de chirurg die mij altijd als persoon had behandeld en niet als patiënt. Ook hij bevestigde de witte plekjes. Na de vijf jaar routinecontroles wil hij mij blijven zien, die plekjes in de gaten blijven houden. Hij had me zoveel mogelijk als kan, gerustgesteld. Toch had ik die plekjes het liefste niet natuurlijk. In de kamer van de radiotherapeut hoorde ik haar bellen met een andere arts over de vorige patiënt die ik haar kamer uit had zien lopen. Zijn mond zat vol blaren hoorde ik. Mijn gedachten gingen meteen terug naar Kerstmis drie jaar geleden… Een mond vol brandblaren van de bestralingen. Ik kon amper iets eten, proefde sowieso niks vanwege de chemokuren. Kilo’s vlogen eraf. Er moest een maagsonde komen. Net als bij deze patiënt die over de telefoon werd besproken. Net als bij hem kregen ze de maagsonde er bij mij ook niet in. Kokhalzen, angst voor pijn om die slang door te slikken. Ze hadden het ook met camera bij hem geprobeerd. Hij had een verdovinkje nodig. Bij mij lukte het met de camera wel die ene keer in haar kamer. In deze kamer. Vergeten zal ik het nooit, wat een horror. Hoe anders was het vandaag in haar kamer. Ik haalde een doos chocolade uit mijn tas die ik ingepakt had in Sintpapier en een Sinterklaaskaart erbij. Al mijn dank sprak ik uit naar haar en haar team. Alhoewel ik haar ook gehaat heb. Toen ik hortend en stotend destijds, met een zachte stem vanwege aangetaste stembanden, mijn verhaal deed over de pijn die ik had en zij mij niet eens aankeek. Alleen maar bezig recepten voor morfinepleisters en morfinecapsules uit te schrijven die ze uitprintte terwijl ik boven het geluid van de printer probeerde uit te komen… ik voelde me niet gehoord. Tien minuten voordat ik zou vertrekken om mijn deelnemers op te halen voor 4hetleven was ik eindelijk thuis uit Rotterdam. Mijn lief, ook net thuis uit Aachen, had snel boterhammen gesmeerd en een thermosbeker warme chocomel voor me gemaakt. Een plaspauze, parfum opgespoten en toen vertrok ik weer. Daar in de aula van het theater tussen mijn collega’s en lieve dames kwam ik tot rust en werd ik daarna door Simone Kleinsma meegenomen terug naar het oude nostalgische Amsterdam. Rijke herinneringen. Haar theaterprogramma ‘Vooruit’ met Paul Groot. Simone is opgegroeid tussen het levendige Rembrandtplein en het Frederiksplein, waar nu de Nederlandse Bank gevestigd is. Daar keek ze met volwassen ogen terug op haar jeugd, de tijd van toen. Daar op de fontein van het Frederiksplein, verscholen in het groen, hebben mijn lief en ik dertig jaar terug onze trouwfoto’s laten maken. Op het Rembrandtplein waar ze veel over sprak heb ik bijna veertig jaar terug, een zomer tijdens mijn studententijd, gewerkt bij de toenmalige prominente vestiging van de AMRObank. Allemaal bekende Nederlanders aan mijn balie, ik herinner me Candy Dulfer en Huub Stapel. Ik kende de rekeningnummers van frequente klanten uit mijn hoofd. Trip down memory lane. Simone zong mooie ontroerende luisterliedjes en wat van haar humor erbij natuurlijk. Ik herkende veel in haar Amsterdamse verhalen en haar songteksten. Een heerlijke avond, terug naar de mooie tijd in mijn leven dat zich afspeelde in Amsterdam. Het voelde als een warm bad.

Soms voel ik me zo leeg, uitgeput of onrustig na contact met iemand. Of na contact met een groepje mensen zoals de maandelijkse vergadering van het hospice. Met zo’n vijfentwintig vrijwilligers die allemaal wat willen zeggen over punten op de agenda. Dan is het belangrijk om m’n energetische grenzen te beschermen. Door in zachtheid bij mezelf te blijven. Tijd om mijn grenzen te bewaken. De kracht zit ‘m er dan in door bewust te ademen, rustig te blijven en hun woorden een beetje voorbij te laten waaien. Zo nu en dan sla ik maar weer eens een vergadering over. Ik beheer mijn levensenergie door bewuste keuzes te maken, en me daarna niet te laten verleiden. Hoe steviger ik geworteld blijf in wie ik ben, hoe minder ik verleid word over m’n grenzen gaan. Dit wortelen doe ik tijdens mijn yogalessen via meditatie, oefeningen en mijn ademhaling. Ook door wekelijks m’n rondjes hard te lopen in de natuur of om regelmatig alleen te zijn om op te laden. Ik krijg ook rust door m’n energie niet te versnipperen aan bijzaken. Intuïtie volgen dus. Soms contact beperken, zonder schuldgevoel. Drukte in mijn hoofd leidt tot grenzen overgaan en die moet ik leren uit te spreken. Door liefdevol maar duidelijk je grenzen te bewaken, eer je niet alleen jezelf, maar óók de ander. Mijn energie is heilig weet ik sinds mijn ziekte. Ik doe mijn uiterste best haar te beschermen.

Chosen the most beautiful Christmas tree!

WEZENLIJKE DINGEN
‘Een succesvol leven is wanneer je de diepte van je hart hebt leren kennen.’

- Robert Boustany

Eén ding weten we zeker, we worden geboren én we gaan op een bepaald moment dood. Ik ging deze week op de fiets door de koude ochtendmist naar een zaaltje in ons dorp waar een Bredase huisarts een verhaal deed over inzicht in het levenseinde. Zij helpt patiënten uit haar eigen praktijk regie te hebben in hun eigen levenseinde. Ze werkt ook als SCEN arts voor mensen die geen meewerkende huisarts hebben. Er zijn diverse manieren om bij uitzichtloos of ondraaglijk lijden zelf een einde te maken aan je leven. Ik zie dat bijna wekelijks in het hospice waar ik werk. Allereerst is er continue sedatie waarbij iemand’s bewustzijn verlaagd wordt door toedienen van een slaapmiddel. Een soort doezelen. Er wordt dan gestreefd naar comfort voor de bewoner. Bijvoorbeeld vanwege oncomfortabel voelen door pijn, angst maar ook door iets simpels als volle darmen of blaas. Mensen kunnen niet overlijden aan een sedatie, maar wel uiteindelijk door het niet eten en drinken met als gevolg nierfalen. Afhankelijk van hoe fit iemand is kan het overlijden maximaal twee weken duren. In het hospice gebeurt het echter vaker dat het binnen drie dagen gebeurt, omdat ze al in een slechte conditie waren door onderliggend lijden. Afscheid van naasten vindt altijd plaats voordat de bewoner in sedatie gaat. Eén keer had een vrouw geen familie erbij en heb ik de foto van haar overleden man tussen haar armen gevouwen zoals zij graag wilde. Tijdelijke sedatie komt ook voor om iemand een keer goed te laten slapen om uit te rusten, om er weer even tegen te kunnen. Euthanasie vindt ook in ons huis plaats. Dat is vooraf uitgebreid besproken, alles vastgelegd in een dossier van de eigen huisarts. Wij hebben geen arts in dienst dus de bewoner vraagt dit aan de eigen huisarts, of een SCEN arts van het Expertise centrum. Zo’n SCEN arts komt twee keer langs voor een gesprek en deze arts bepaalt of euthanasie uitgevoerd mag worden en voert het vervolgens ook meestal binnen zes weken uit. Een paar weken geleden kwam een SCEN arts bij een oudere bewoner met alvleesklierkanker langs en die arts sprak zich uit over onze bewoner die volgens hem niet bij ons thuishoorde. ‘Wat doet u hier? U hoort thuis te zijn.’ Het senioren echtpaar was zichtbaar emotioneel en van slag hierdoor. Ze waren nog dagenlang aangedaan. Afgelopen week was ik hem samen met de verpleegkundige aan het verzorgen toen hij emotioneel werd door het aankomende gesprek met dezelfde SCEN arts. Ik was erg onder de indruk van hoe de verpleegkundige hem hielp met het gesprek voor te bereiden. Zinnen die hij kon zeggen, vragen die hij kon stellen. Bevestigen dat hij hier zeker wel thuishoort, dat hij recht heeft op regie houden van zijn eigen levenseinde en geen plezier meer beleeft in het leven. Er werden zulke mooie dingen gezegd en ik zag de man in kracht groeien. Tranen in zijn ogen omdat hij zich nu wél gezien voelde. Zijn tweede gesprek met de SCEN arts ging aanzienlijk beter. Ons gesprek met z’n drieën die avond ging over zulke wezenlijke dingen, we praatten over leven en dood. Ik mag als vrijwilliger luisteren zonder oordeel, informatie verzamelen, sociale ondersteuning bieden en begrip tonen, gewoon aanwezig zijn en vragen beantwoorden of doorspelen. We hebben ook wel eens bewoners die bewust stoppen met eten en drinken in huis. Soms zijn ze thuis al begonnen met minder eten. Bij ons komen ze de laatste fase doen zodat ze pijnstilling kunnen krijgen. Hongergevoel verdwijnt maar spierpijn en buikpijn ontstaat. Vooral ouderen kunnen in een delier raken.  Op den duur worden ze bedlegerig en uiteindelijk worden ze in sedatie gebracht. Ik heb dit twee keer meegemaakt. Strenge afspraken worden vooraf gemaakt bijvoorbeeld hoeveel keer per dag ze een Smintje mogen, en wij kijken mee dat ze na tandenpoetsen niet het water doorslikken. Bezoek mag geen eten of drinken meebrengen. Heel bijzonder traject om aan de zijlijn bij te mogen zijn. Met de meneer die dit een paar maanden terug deed - zijn vrouw was ietsje eerder overleden en hij had haar dit beloofd om spoedig bij haar te zijn - heb ik laat in de avond een heel fijn en lang gesprek gehad. De ochtend erna ging hij in sedatie. We hebben een bewoner die al bijna een jaar bij ons woont, hij heeft een tumor in de darm die elk moment alles kan afsluiten. Kilo’s en kilo’s is hij afgevallen. Hij is sinds een kleine twee weken bedlegerig geworden. Een hoopje botten in bed. Toch wilde hij gisteren pas, na de verjaardag van zijn vrouw, in sedatie. Hij toonde zo’n kracht en sterke wil, hij gaf niet toe. Dat is óók een vorm van eigen regie houden. Ik kon het goed met hem vinden, we hadden goede gesprekken samen. Soms liet hij een traan. Ik heb beloofd nog tegen hem te praten wanneer ik hem in sedatie zal verzorgen. 

‘Zo blij dat er een gat in zit!’ zuchtten we uit de grond van ons hart tegen elkaar. Het kwam zo uit dat ik alleen met middelste dochter afgelopen zondag een kerstboom ging kopen buiten de stad. Traditioneel kopen wij daar altijd een boom. Ooit de standaard gekocht en zij maken altijd het benodigde gat onder aan de stam. Ik had een briefje van vijftig euro in mijn zak gestopt, want het was andere jaren altijd contant betalen. De prachtige Nordmann boom die we uitzochten, hoog en niet zo’n brede rok, was van de duurste klasse. Ik kwam dertien euro tekort. Ik moest pinnen in hun dorpje. Met alleen m’n mobieltje mee had ik mijn twijfels. Bij Albert Heijn kon ik ook niet een doosje eieren kopen en twintig euro extra pinnen. We moesten weer naar huis om meer geld te halen en weer terug naar dat dorp rijden. Geen zin in, toch op weg. Dochter zocht onderweg op hoe je met mobieltje contanten kan pinnen, via de app van de ING bank kan het dus wél. Omgekeerd en weer terug naar die Albert Heijn. Vervolgens betaald op de boerderij en boom in de auto gepropt. De boomtop lag helemaal krom op het dashboard bekneld. Ik zat op de bijrijdersstoel helemaal voorover dubbelgeklapt om de boom wat ruimte te geven. Om de hoek van ons huis waren we er beiden van overtuigd dat er helemaal geen gat in de boomstam zat. Geërgerd hield ik me in om niet meteen die boerderij te bellen. Thuis stapten we uit, openden snel de achterklep en verzuchtten opgelucht ‘Zo bij dat er een gat in zit!’. We sleepten de grote boom door de garage naar de achtertuin en plantten hem in een emmer gevuld met regenwater. Zo wilden we hem twee weken laten staan buiten. Tot na ons Pakjesfeest. Het plastic netje zat echter vast aan de knoop van mijn winterjas. ‘Ik heb het zó niet naar mijn zin’, klaagde dochter. Niet los te krijgen die knoop, slappe lach van ellende en ik kreeg drang om naar het toilet te gaan. Plastic wirwar losgetrokken, toiletbezoek en toen de boom met volle emmer en al naar de schutting geschoven om hem steviger te laten staan. Morgen maar eens op zoek naar die standaard voor dat gat in de stam.